{"id":2799,"date":"2023-12-31T20:11:48","date_gmt":"2023-12-31T16:11:48","guid":{"rendered":"http:\/\/yurd.info.az\/?p=2799"},"modified":"2024-01-05T04:41:26","modified_gmt":"2024-01-05T00:41:26","slug":"professor-meded-cobanov-turk-edebi-dillerinin-tedqiqatcisi-zirv%c9%99-info","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yurd.info.az\/?p=2799","title":{"rendered":"&#8220;PROFESSOR M\u018fD\u018fD \u00c7OBANOV \u2013 T\u00dcRK \u018fD\u018fB\u0130 D\u0130LL\u018fR\u0130N\u0130N T\u018fDQ\u0130QAT\u00c7ISI&#8221; \u00bb Zirv\u0259.info"},"content":{"rendered":"<div>\n<p>Giri\u015f<\/p>\n<p>Filologiya elml\u0259ri doktoru, Nyu-York Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n akademiki, professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun elmi f\u0259aliyy\u0259ti M\u00fcasir Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin, Az\u0259rbaycan dialektologiyas\u0131n\u0131n, onomastikas\u0131n\u0131n, \u00fcmumt\u00fcrkologiyan\u0131n \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni v\u0259 elmi-n\u0259z\u0259ri \u0259saslar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n t\u0259dqiqatlar\u0131 v\u0259 s. \u0259hat\u0259 edir.<br \/>\nM\u0259d\u0259d \u00c7obanov \u00fcmumt\u0259hsil, ali m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rslikl\u0259rin, d\u0259rs v\u0259saitl\u0259rinin, t\u0259dris proqramlar\u0131n\u0131n da m\u00fc\u0259llifidir.<br \/>\nMill\u0259t v\u0259kili, AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc Nizami C\u0259f\u0259rov professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovu <i>\u201c\u00e7ox\u015fax\u0259li v\u0259 z\u0259ngin m\u0259hsuldar elmi v\u0259 elmi-metodik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, elmi-pedaqoji f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259, n\u0259inki, Az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259, T\u00fcrkologiyada da x\u00fcsusi yer tutan\u201d<\/i> alim kimi qiym\u0259tl\u0259ndimi\u015fdir. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, t\u00fcrkoloq M\u0259d\u0259d \u00c7obanov elmi t\u0259dqiqatlar\u0131nda T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyi ideyas\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259si il\u0259 yadda\u015flara h\u0259kk olunub. \u018fdib T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin praktik v\u0259 linqvistik aspektl\u0259rin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259y\u0259 d\u0259 c\u0259hd etm\u0259si d\u0259 diqq\u0259tl\u0259rd\u0259n yay\u0131nm\u0131r.<\/p>\n<p><i><b>T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri<\/b><\/i><\/p>\n<p>Professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyi haqq\u0131nda b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n, onun q\u0259dim inki\u015faf tarixin\u0259 malik olmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, bu birliyin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131n\u0131n m\u00fcsb\u0259t amilil\u0259rin\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir: \u201cAltay epoxas\u0131ndan \u00fcz\u00fc b\u0259ri q\u0259dim t\u00fcrk dill\u0259rinin birliyin\u0259 do\u011fru istiqam\u0259t g\u00f6t\u00fcrm\u0259k, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, t\u00fcrkl\u0259rin \u00f6z q\u0259dim s\u00f6yk\u00f6k\u00fcn\u0259, tarixin\u0259, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, \u0259d\u0259biyyat\u0131na, inc\u0259s\u0259n\u0259tin\u0259, tarixin s\u0131naqlar\u0131ndan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f ad\u0259t-\u0259n&#8217;\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259, t\u00fcrk inam\u0131na v\u0259 xarakterin\u0259, etik v\u0259 estetik g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259 qay\u0131tmaq m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn \u0259n ba\u015fl\u0131ca t\u0259l\u0259bl\u0259ri kimi qar\u015f\u0131da duran probleml\u0259rd\u0259ndir.\u201d M\u0259d\u0259d \u00c7obanov iddia etdiyi tezis\u0259 \u0259saslanaraq, t\u00fcrk xalq\u0131 v\u0259 onun dill\u0259rinin yaranmas\u0131, formala\u015fmas\u0131 haqq\u0131nda sabitl\u0259\u015fmi\u015f d\u0259qiq tarixin yoxlu\u011funa baxmayaraq, m\u0259hz t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda t\u00fcrkl\u00fck d\u0259y\u0259rl\u0259rinin b\u00fct\u00f6v bir sistem hal\u0131nda ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n bir z\u0259rur\u0259t kimi meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 da vur\u011fulamas\u0131nda haql\u0131d\u0131r.<br \/>\nProfessor M. \u00c7obanov h\u0259m\u00e7inin t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn yenid\u0259n oyan\u0131\u015f m\u0259rh\u0259l\u0259sinin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u015f\u0259kild\u0259 izahat\u0131n\u0131 ver\u0259 bilm\u0259si d\u0259 maraq dair\u0259sind\u0259dir: \u201cT\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fcz\u00fcn yenid\u0259n oyan\u0131\u015f\u0131 dedikd\u0259, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n yeni \u00fcmumi t\u00fcrk t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u0259, t\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sin\u0259, t\u00fcrk amal\u0131na, t\u00fcrk \u0259qid\u0259sin\u0259, t\u00fcrk inam\u0131na v\u0259 inanc\u0131na, t\u00fcrk birliyin\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131, oyan\u0131\u015f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. \u018flb\u0259tt\u0259, bu uzun m\u00fcdd\u0259tli, h\u0259m d\u0259, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi, etik v\u0259 elmi bax\u0131m\u0131ndan m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tinlikl\u0259r, tiirk xalqlar\u0131 aras\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 f\u0131kir birliyi, g\u00fcc v\u0259 q\u00fcdr\u0259t birliyi n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259 bil\u0259r. Ancaq, bu birliy\u0259 ham\u0131l\u0131qla (b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n) eyni vaxtda c\u0259hd etm\u0259kl\u0259, bu sah\u0259d\u0259 q\u0131z\u011f\u0131n t\u0259bli\u011fat v\u0259 t\u0259\u015fviqat i\u015fl\u0259ri aparmaqla, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 is\u0259, iqtisadi v\u0259 m\u0259n\u0259vi \u0259laq\u0259l\u0259ri, elm v\u0259 t\u0259hsil \u0259laq\u0259l\u0259rini m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bi bax\u0131mdan \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259kl\u0259, q\u0259dim soy \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259kl\u0259, ona sadiqlik g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 nail olmaq olar.\u201d<br \/>\nProfessor M. \u00c7obanovun h\u0259r bir xalq\u0131n b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 q\u0259dim k\u00f6kl\u0259r\u0259, \u0259n&#8217;\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 malik olan Ana dili il\u0259 t\u0259qdim edilm\u0259sini \u0259sas hesab etm\u0259si v\u0259 bu t\u0259qdimat\u0131n \u201cetnoqrafik (ad\u0259t-\u0259n&#8217;\u0259n\u0259l\u0259r v\u0259 m\u0259i\u015f\u0259t m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri), etnopsixoloji (xalq\u0131n elini d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 dair\u0259si), mifoloji (xalq\u0131n inamlar d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sirrini \u00f6yr\u0259nm\u0259) v\u0259 dig\u0259r strateji sah\u0259l\u0259rd\u0259\u201d b\u00fcr\u00fcz\u0259 verm\u0259sin\u0259 toxunmas\u0131nda bir t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 kimi haql\u0131d\u0131r.<br \/>\nProfessor M. \u00c7obanovun m\u00fcasir t\u00fcrk dill\u0259rinin t\u0259dqiqi zaman\u0131 x\u00fcsusi bir m\u0259qama diqq\u0259t yetirm\u0259sin\u0259, y\u0259ni \u201cm\u00fcasir t\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin ham\u0131s\u0131 \u00fcmumt\u00fcrk \u0259n&#8217;\u0259n\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131, \u00f6yr\u0259nilm\u0259li v\u0259 t\u0259dqiq\u201d olunmas\u0131na toxunur.<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rin birliyin\u0259 do\u011fru add\u0131mlayark\u0259n, meydana \u00e7\u0131xan bir s\u0131ra m\u00fcasir probleml\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259klif edir. \u018fdibin t\u00fcrk dill\u0259rinin m\u00fcasir probleml\u0259rini sadalayark\u0259n, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, T\u00fcrk dill\u0259rinin ham\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn lat\u0131n qrafikali vahid \u0259lifbaya ke\u00e7ilm\u0259sin\u0259 z\u0259rur\u0259tinin yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131, t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n vahid k\u00f6k\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201c\u00dcmumt\u00fcrk tarixi\u201dnin t\u0259dqiq edilm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin \u00fcmumt\u00fcrk dill\u0259rinin tarixi inki\u015faf\u0131n\u0131n \u00fcmumt\u00fcrk aspektind\u0259n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, vahid \u0259lifba sistemin\u0259 malik olan m\u0259tbuat orqan\u0131n\u0131n, radio v\u0259 televiziya verili\u015fl\u0259ri m\u0259rk\u0259zinin yarad\u0131lmas\u0131, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n b\u0259dii irsinin n\u0259\u015fr edilm\u0259si, \u00fcm\u00fcmt\u00fcrk ensiklopediyalar\u0131n\u0131n, l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259rinin t\u0259rtib edilm\u0259sini v\u0259 s. kimi aktual probleml\u0259rin h\u0259ll edilm\u0259sini t\u0259qdim edir. Professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov T\u00fcrk dill\u0259rinin birliyinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 \u201cdil birliyi\u201dni \u0259n ba\u015fl\u0131ca k\u00f6rp\u00fc rolunu oynamas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r. Dil\u00e7i-alim M\u0259d\u0259d \u00c7obanov T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin praktik aspektl\u0259rini t\u0259snif etm\u0259si bu m\u0259s\u0259l\u0259nin aktuall\u0131\u011f\u0131na diqq\u0259t y\u00f6n\u0259ltm\u0259yi vacib amil olmas\u0131n\u0131 qabard\u0131r. Alimin m\u0259hz T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin praktik aspektl\u0259rinin t\u0259snif etm\u0259si buna \u0259saslan\u0131r:<\/p>\n<p>\u201c1. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin linqvistik aspektl\u0259ri.<br \/>\n2. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin tarixi aspektl\u0259ri.<br \/>\n3. \u0422\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin co\u011frafi (areal) aspektl\u0259ri.<br \/>\n4. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin etnonimik aspektl\u0259ri.<br \/>\n5. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin antroponimik aspetl\u0259ri.<br \/>\n6. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin etikonik aspektl\u0259ri.<br \/>\n7. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin qohumluq aspektl\u0259ri.<br \/>\n8. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin etnoqrafik aspektl\u0259ri.<br \/>\n9. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin m\u0259d\u0259niyy\u0259ti aspektl\u0259ri.<br \/>\n10. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri birliyinin m\u0259n\u0259viyyat aspektl\u0259ri.\u201d<\/p>\n<p>Professor M. \u00c7obanovun T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin praktik aspektl\u0259rinin bu \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259snif etm\u0259si, t\u00fcrk dill\u0259rinin m\u00fcxt\u0259lif \u00fcmumi v\u0259 f\u0259rdi inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 ke\u00e7diyi tarixi aspektl\u0259ri i\u015f\u0131qland\u0131rmas\u0131na da \u0259sas verir. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov t\u00fcrk dill\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tarixini d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u015f\u0259kild\u0259 tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov bu t\u0259snifat\u0131nda tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri t\u00fcrk dill\u0259rinin \u0259n q\u0259dim d\u00f6vr\u00fc y\u0259ni \u015eumer d\u00f6vr\u00fc, t\u00fcrk dill\u0259rinin q\u0259dim d\u00f6vr\u00fc y\u0259ni Altay epoxas\u0131, t\u00fcrk dill\u0259rinin son q\u0259dim d\u00f6vr\u00fc y\u0259ni Hun d\u00f6vr\u00fc, t\u00fcrk dill\u0259rinin erk\u0259n orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc, t\u00fcrk dill\u0259rinin orta t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc, t\u00fcrk dill\u0259rinin yeni d\u00f6vr\u00fc, t\u00fcrk dill\u0259rinin \u0259n yeni d\u00f6vr\u00fc kimi d\u00f6vrl\u0259r\u0259 ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nM\u0259d\u0259d m\u00fc\u0259llim T\u00fcrk dill\u0259rinin \u0259n q\u0259dim d\u00f6vr\u00fc, y\u0259ni \u015eumer d\u00f6vr\u00fc adlanan d\u00f6vr\u00fcn eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 12-10-cu minillikl\u0259rd\u0259n ba\u015flanmas\u0131n\u0131, eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l III-II minillikl\u0259r\u0259, y\u0259ni yaz\u0131ya-q\u0259d\u0259rki d\u00f6vr\u0259 q\u0259d\u0259r olmas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r. T\u00fcrk dill\u0259rinin Altay epoxas\u0131 adlanan d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l ikinci minillikd\u0259n ba\u015flanmas\u0131, bizim eradan \u0259vv\u0259lki III \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r olan d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 etm\u0259si vur\u011fulan\u0131r. T\u00fcrk dill\u0259rinin son q\u0259dim d\u00f6vr\u00fc, y\u0259ni Hun d\u00f6vr\u00fc eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l III \u0259srd\u0259n ba\u015flanmas\u0131, bizim eran\u0131n be\u015finci \u0259srin\u0259 q\u0259d\u0259r davam etm\u0259si M\u0259d\u0259d \u00c7obanov t\u0259r\u0259find\u0259n a\u00e7\u0131qlan\u0131r. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov t\u00fcrk dill\u0259rinin erk\u0259n orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn eram\u0131z\u0131n V-X \u0259srl\u0259rini \u0259hat\u0259 etm\u0259sini qeyd edir. T\u00fcrk dill\u0259rinin orta t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc eram\u0131z\u0131n XI-XV \u0259srl\u0259rini, yeni d\u00f6vr\u00fc XVI \u0259srd\u0259n XX \u0259srin birinci r\u00fcb\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r olan d\u00f6vr\u00fc, \u0259n yeni d\u00f6vr\u00fc is\u0259 1926-c\u0131 ild\u0259n m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r olan zaman\u0131 \u0259hat\u0259 etm\u0259si d\u0259 M\u0259d\u0259d \u00c7obanov t\u0259r\u0259find\u0259n vur\u011fulan\u0131r.<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir t\u00fcrk dill\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131n lat\u0131n qrafikal\u0131 vahid \u0259lifba sistemin\u0259 ke\u00e7ilm\u0259sini t\u0259klif etm\u0259si Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundzad\u0259, \u0130smay\u0131l Qasprinski v\u0259 dig\u0259r ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n ir\u0259li s\u00fcrd\u00fckl\u0259ri lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7m\u0259 ideyalar\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fdar\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir.<br \/>\nM\u00fcasir t\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin tarixi inki\u015faf\u0131n\u0131n h\u0259m f\u0259rdi, h\u0259m d\u0259 \u00fcmumt\u00fcrk aspektind\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259n professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun bu yana\u015fmas\u0131 aktuall\u0131q k\u0259sb edir. Bu zaman \u00fcmumt\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n ortaq q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259ri, folklor n\u00fcmun\u0259l\u0259ri, epos v\u0259 dastanlar\u0131 v\u0259 s. geni\u015f t\u0259dqiq etm\u0259k z\u0259rur\u0259tini yarad\u0131r. Orxon-Yenisey kimi yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rin, M.Ka\u015f\u011farl\u0131n\u0131n \u201cDivani-l\u00fc\u011f\u0259t-\u00fct-\u00fct t\u00fcrk\u201d kitab\u0131n\u0131n, \u201cKitabi-D\u0259d\u0259m Qorqud\u201d, \u201cKoro\u011flu\u201d v\u0259 s. kimi epos v\u0259 dastanlar\u0131n t\u0259dqiq edilm\u0259si, onlar \u0259traf\u0131nda formala\u015fm\u0131\u015f elmi m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoya bil\u0259r.<\/p>\n<p><i><b>Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dill\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 m\u00f6vqeyi <\/b><\/i><\/p>\n<p>Professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dill\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 m\u00f6vqeyin\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini izah ed\u0259rk\u0259n, h\u0259r hans\u0131 bir dilin iki yolla, y\u0259ni geneoloji v\u0259 tipoloji yolla t\u0259snif olunmas\u0131na toxunur. M\u00fct\u0259f\u0259kkir alim konkret olaraq, bir s\u0131ra h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n fikirl\u0259ri il\u0259 raz\u0131la\u015faraq, Az\u0259rbaycan dilini \u201cgeneoloji t\u0259snif\u0259 g\u00f6r\u0259 Altay dill\u0259ri ail\u0259sinin T\u00fcrk buda\u011f\u0131n\u0131n O\u011fuz-s\u0259lcuq yar\u0131mqrupunun O\u011fuz qrupuna; tipoloji t\u0259snif\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259, aql\u00fctinativ (iltisaqi) dill\u0259r tipin\u0259 aid\u201d edir. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov bir dil\u00e7i alim kimi, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n Altay dill\u0259rinin ke\u00e7diyi inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 raz\u0131la\u015fm\u0131\u015f v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n ke\u00e7m\u0259sini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir:<br \/>\n\u201c1. Altay epoxas\u0131 &#8211; b.e.\u0259. v\u0259 bizim eranm III \u0259srin\u0259 kimi.<br \/>\n2. Hun epoxas\u0131 &#8211; bizim eran\u0131n &#8211; III &#8211; V \u0259srl\u0259ri.<br \/>\n3. Q\u0259dim t\u00fcrk epoxas\u0131 &#8211; V &#8211; X \u0259srl\u0259r.<br \/>\n4. Orta t\u00fcrk epoxas\u0131 &#8211; XI &#8211; XV \u0259srl\u0259r.<br \/>\n5. Yeni t\u00fcrk epoxas\u0131 &#8211; XVI &#8211; XX \u0259srl\u0259r.\u201d<br \/>\nQeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bir \u00e7ox t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n Altay dill\u0259rinin ke\u00e7diyi inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 olmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, N.A.Baskakov t\u00fcrk dill\u0259rinin alt\u0131 inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259si ke\u00e7m\u0259sin\u0259 toxunmu\u015fdur:<br \/>\n1. Altay d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n2. Hun d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n3. Q\u0259dim t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n4. Orta t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n5. Yeni t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n6. \u018fn yeni t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc. (6, 15).<br \/>\nF.R.Zeynalovun b\u00f6lg\u00fcs\u00fcnd\u0259 is\u0259 Altay v\u0259 Hun, yeni v\u0259 \u0259n yeni m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri birl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k t\u00fcrk dill\u0259rinin inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri 4 qrupda c\u0259ml\u0259\u015fdirilir:<br \/>\n1. \u018fn q\u0259dim t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n2. Q\u0259dim t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n3. Orta t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n4. Yeni t\u00fcrk d\u00f6vr\u00fc.<br \/>\nM\u0259d\u0259d \u00c7obanovun t\u00fcrk dill\u0259rinin, \u0259sas\u0259n d\u0259, Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sini f\u0259rqli, y\u0259ni be\u015f m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini g\u00f6st\u0259rir.<br \/>\nProfessor M. \u00c7obanovun tarixin inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 Altay dill\u0259ri ail\u0259sin\u0259 daxil olan, Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk v\u0259 Osmanl\u0131 t\u00fcrk dill\u0259ri aras\u0131nda yaranan f\u0259rqlilikl\u0259r n\u0259z\u0259rind\u0259n qa\u00e7mam\u0131\u015f, bu f\u0259rqlilikl\u0259r\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirmi\u015fdir: \u201c\u2026 Altay dill\u0259ri ail\u0259sin\u0259 daxil olan bir ne\u00e7\u0259 dilin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk v\u0259 Osmanl\u0131 t\u00fcrk dill\u0259rinin tarixin m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 dig\u0259r dill\u0259r\u0259 nisb\u0259t\u0259n s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf\u0131na v\u0259 h\u0259min dill\u0259rd\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u015fl\u0259kliyin\u0259, sabitliyin\u0259 v\u0259 z\u0259nginliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259nmi\u015f v\u0259 x\u00fcsisi m\u00f6vqey\u0259 malik ola bilmi\u015fdir.\u201d<br \/>\nM\u0259d\u0259d m\u00fc\u0259llimin tarixin inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 Qafqazda v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 beyn\u0259lxalq dil kimi istifad\u0259 olunmu\u015f Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini sadalamas\u0131, ana dilimizin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fccusiyy\u0259tl\u0259ri kimi q\u0259bul edilm\u0259lidir: \u201cAz\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili sait s\u0259sl\u0259rin \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 ah\u0259ngdarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 musiqi; m\u0259cazlar\u0131n q\u0259dimiliyi v\u0259 z\u0259nginliyi il\u0259 poeziya; s\u00f6zl\u0259rin m\u0259na \u00e7alar\u0131 v\u0259 m\u0259zmun ifad\u0259liliyi il\u0259 n\u0259sr; ifad\u0259 t\u0259rzinin y\u0131\u011fcam v\u0259 lakonikliyi il\u0259 dram; \u00fcmumi \u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rin z\u0259nginliyi, r\u0259ngar\u0259ngliyi v\u0259 k\u00fctl\u0259viliyi il\u0259 jurnalistika; termin v\u0259 termin s\u0259ciyy\u0259li s\u00f6zl\u0259rin sabitliyi il\u0259 elmi; ictimai-siyasi terminl\u0259rin z\u0259nginliyi il\u0259 siyas\u0259t v\u0259 diplomatiya dili kimi insan t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn fikir v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini, ehtimal v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259rini \u0259ks etdirm\u0259k qabiliyy\u0259tin\u0259 malik \u0259n ah\u0259ngdar, on q\u0259dim v\u0259 \u0259n z\u0259ngin dill\u0259rd\u0259n biridir.\u201d<br \/>\nProfessor M. \u00c7obanovun Altay dill\u0259ri ail\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin x\u00fcsusi m\u00f6vqeyinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapmas\u0131n\u0131n \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259rini a\u00e7\u0131qlamas\u0131 ana dilimizin ke\u00e7diyi tarixi inki\u015faf yolunu da g\u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00f6n\u00fcnd\u0259 canland\u0131r\u0131r. M\u0259d\u0259d m\u00fc\u0259llim Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z m\u00f6vqeyini erk\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n bariz \u015f\u0259kild\u0259 b\u00fcruz\u0259 verm\u0259sin\u0259, bir s\u0131ra obyektiv v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 subyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131na da toxunmu\u015fdur. \u018fdib obyektiv v\u0259 subyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fc\u0259m\u0259xsus \u015f\u0259kild\u0259 qrupla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov Altay dill\u0259ri ail\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin x\u00fcsusi m\u00f6vqeyinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapmas\u0131n\u0131n ilkin v\u0259 ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n birincisi kimi \u201cAz\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sinin etnogenezisini t\u0259\u015fkil ed\u0259n tayfalar\u0131n v\u0259 tayfa birlikl\u0259rinin h\u0259l\u0259 eram\u0131zdan bir ne\u00e7\u0259 min il \u0259vv\u0259l geni\u015f, vahid bir b\u00f6lg\u0259d\u0259 v\u0259 ya \u0259razid\u0259 m\u0259skunla\u015fmas\u0131, vahid ictimai-siyasi qurum kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si v\u0259 \u0259n n\u0259hay\u0259t, III -V \u0259srl\u0259rd\u0259n \u00fcmumxalq hal\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si, \u00f6zl\u0259rinin q\u0259dim d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini, d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini yaratmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131\u201d olmas\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan dilinin x\u00fcsusi m\u00f6vqe qazanmas\u0131n\u0131n dig\u0259r s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n biri kimi \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n \u0259lveri\u015fli geostrateji m\u00f6vqeyi-\u015e\u0259rql\u0259 Q\u0259rb, \u015eimalla C\u0259nub aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck k\u00f6rp\u00fc rolunu oynamas\u0131, h\u0259m\u00e7inin Q\u0259dim \u0130p\u0259k yolunun v\u0259 dig\u0259r ticar\u0259t yollar\u0131n\u0131n bu \u0259razid\u0259n ke\u00e7m\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131\u201d olmas\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p><i><b>Az\u0259rbaycan \u015fifahi v\u0259 yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc haqq\u0131nda<\/b><\/i><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u015fifahi v\u0259 yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapmas\u0131, t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259si, inki\u015faf yolu v\u0259 s. maraql\u0131 m\u0259qamlar professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun diqq\u0259tind\u0259n yay\u0131nmam\u0131\u015f, bu m\u0259qamlar\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etmi\u015fdir.<br \/>\nM\u0259d\u0259d \u00c7obanov xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u015fifahi \u0259d\u0259bi dilinin \u201cart\u0131q, VII-VIII \u0259srl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r tam m\u0259nas\u0131 il\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl etmi\u015f, s\u0259lisl\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 bel\u0259likl\u0259 d\u0259, yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hk\u0259m bir b\u00fcn\u00f6vr\u0259y\u0259\u201d \u00e7evrilm\u0259sini, Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilinin is\u0259 \u201cart\u0131q, IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f v\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 cilalanacilalana, s\u0259lisl\u0259\u015f\u0259-s\u0259lisl\u0259\u015f\u0259, z\u0259nginl\u0259\u015f\u0259-z\u0259nginl\u0259\u015f\u0259, d\u0259qiql\u0259\u015f\u0259-d\u0259qiql\u0259\u015f\u0259 v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015f\u0259-t\u0259kmill\u0259\u015f\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc m\u00fcasir s\u0259viyy\u0259y\u0259 g\u0259lib\u201d \u00e7atmas\u0131n\u0131 x\u00fcsusi olaraq qeyd etm\u0259si Az\u0259rbaycan \u015fifahi v\u0259 yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tarixini g\u00f6z\u00fcm\u00fczd\u0259 canland\u0131r\u0131r.<br \/>\nProfessor M. \u00c7obanov Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf tarixini alt\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ay\u0131r\u0131r. Alimin Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilinin bel\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ay\u0131rmas\u0131, ana dilimizin yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dili, h\u0259m\u00e7inin \u0259d\u0259biyyat\u0131 haqq\u0131nda t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r.<br \/>\nM\u0259d\u0259d \u00c7obanov yaz\u0131l\u0131 ana dilimizin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi, Orhun Yenisey abid\u0259l\u0259ri kimi da\u015f \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f kitab\u0259l\u0259ri deyil, \u201cKitab-d\u0259d\u0259 Qorqud\u201d eposunu q\u0259bul edir. M\u00fc\u0259llif sonrak\u0131 b\u00f6lg\u00fcl\u0259ri art\u0131q \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yer tutmu\u015f s\u00f6z xiridarlar\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u0259qdim edir:<br \/>\n\u201c1. IX-XII \u0259srl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r \u2013 \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d d\u00f6vr\u00fc yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dil.<br \/>\n2. XIII-XIV \u0259srl\u0259r &#8211; H\u0259s\u0259no\u011flu v\u0259 N\u0259simi d\u00f6vr\u00fc yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dil.<br \/>\n3. XV-XVI \u0259srl\u0259r &#8211; \u015e.\u0130.X\u0259tai v\u0259 M.F\u00fczuli d\u00f6vr\u00fc yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dil.<br \/>\n4. XVII-XVIII \u0259srl\u0259r &#8211; M.V.Vidadi v\u0259 M.P.Vaqif d\u00f6vr\u00fc yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dil.<br \/>\n5. XIX \u0259sr &#8211; Q.Zakir v\u0259 M.F.Axundov d\u00f6vr\u00fc yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dil.<br \/>\n6. XX \u0259sr &#8211; N.N\u0259rimanov, C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259, Sabir, S.Vur\u011fun, M.\u0130brahimov, X.Rza d\u00f6vr\u00fc yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dil.\u201d<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259bi dilinin inki\u015faf tarixini alt\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 t\u0259qdim etm\u0259si t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar aras\u0131nda m\u00fcbas\u0259 do\u011fursa bel\u0259, bu professorun apard\u0131\u011f\u0131 elmi t\u0259dqiql\u0259rinin sonunda g\u0259ldiyi n\u0259tic\u0259sidir.<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan dilinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tarixinin t\u0259dqiq edilm\u0259si onun elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n ana x\u0259ttin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. \u018fdib Az\u0259rbaycan dilinin d\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, yaln\u0131z \u00f6z daxili imkanlar\u0131 hesab\u0131na h\u0259m \u0259sas l\u00fc\u011f\u0259t fondunu, h\u0259m d\u0259 qrammatik qurulu\u015funu sad\u0259d\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b\u0259, b\u0259sitd\u0259n m\u00fcc\u0259rr\u0259d\u0259 do\u011fru t\u0259drici inki\u015faf qanununa m\u00fcvafiq \u015f\u0259kild\u0259 inki\u015faf etm\u0259sin\u0259 v\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 toxunmu\u015fdur.<br \/>\n\u018flb\u0259tt\u0259, dilin inki\u015faf\u0131nda ba\u015f ver\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri c\u0259miyy\u0259tin siyasi, iqtisadi, elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda ba\u015f ver\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rd\u0259n k\u0259narda d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k olmaz. \u00c7\u00fcnki h\u0259yatda ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259r ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u00f6z \u0259ksini dild\u0259 tap\u0131r.<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov ana dili anlay\u0131\u015f\u0131na b\u00fct\u00fcn y\u00f6nl\u0259ri il\u0259 cavabland\u0131rma\u011fa c\u0259hd etm\u0259si, onun h\u0259m bir ziyal\u0131 olmas\u0131ndan, h\u0259m d\u0259 dil\u00e7i-alim olmas\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lir. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov haql\u0131 olaraq, ana dilimizi m\u0259hz \u201c\u2026.xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarix\u0259n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapm\u0131\u015f ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, inam\u0131, inanc\u0131, etiqad\u0131 v\u0259 \u0259qid\u0259si\u201d adland\u0131r\u0131r. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov q\u0259tiyy\u0259tyl\u0259 vur\u011fulay\u0131r ki, \u201cAna dilimiz xalq\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259n\u0259vi birliyi, h\u0259yat\u0131, varl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 m\u00fcbariz\u0259sinin q\u00fcdr\u0259tli silah\u0131d\u0131r, g\u0259l\u0259c\u0259yidir. Ana dili olmayan he\u00e7 bir xalq\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi yoxdur.\u201d<br \/>\nAna dilimizin yad t\u0259sirl\u0259rd\u0259n qorunmas\u0131na, \u0259d\u0259bi dild\u0259 burax\u0131lan q\u00fcsurlara yol verilm\u0259m\u0259sin\u0259 v\u0259 ya da yol verilibs\u0259, aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 s. m\u0259qamlara m\u00fcnasib\u0259t bildir\u0259n M\u0259d\u0259d \u00c7obanov h\u0259y\u0259can t\u0259bili \u00e7almaqda haql\u0131d\u0131r. Bel\u0259 ki, m\u0259tbuat s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259, televiziya v\u0259 radio verili\u015fl\u0259rind\u0259 burax\u0131lan q\u00fcsurlar\u0131n insanlar\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 g\u0259nc n\u0259slin dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131na m\u0259nfi t\u0259sir etm\u0259l\u0259ri qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov radio v\u0259 televiziya yay\u0131mlar\u0131n\u0131n efir dilind\u0259ki q\u00fcsurlara toxunark\u0259n, onlar\u0131 qrupla\u015fd\u0131raraq ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etmi\u015fdir:<br \/>\n\u201c1. Apar\u0131c\u0131lar\u0131n nitqind\u0259ki q\u00fcsurlar.<br \/>\n2. M\u0259tnl\u0259rin dilind\u0259ki \u00fcslubi q\u00fcsurlar.<br \/>\n3. Yersiz al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin istifad\u0259si il\u0259 m\u00fc\u015faiy\u0259t olunan q\u00fcsurlar.<br \/>\n4. M\u00fc\u011f\u0259nni v\u0259 xan\u0259nd\u0259l\u0259rin \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda yol veril\u0259n q\u00fcsurlar.\u201d<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun radio v\u0259 televiziya yay\u0131mlar\u0131n\u0131n efir dilind\u0259 yolverilmi\u015f bu q\u00fcsurlar\u0131n a\u011f\u0131r n\u0259tic\u0259l\u0259rl\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259c\u0259yini bir dil\u00e7i-alim kimi g\u00f6z\u0259l anlay\u0131r, onu yaln\u0131z h\u0259mkarlar\u0131na deyil, b\u00fct\u00fcn xalq\u0131na \u00e7atd\u0131rma\u011fa c\u0259hd edir.<\/p>\n<p><i><b>Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t statusu qazanmas\u0131<br \/>\nv\u0259 Az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131q haqq\u0131nda<\/b><\/i><\/p>\n<p>M\u0259d\u0259d \u00c7obanov elmi t\u0259dqiqatlar\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin bir dil kimi d\u00f6vl\u0259t status qazana bilm\u0259si m\u0259qamlar\u0131na da ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirmi\u015fdir. \u018fdib Az\u0259rbaycan dilinin xalq\u0131n tarixi prosesind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 m\u0259qam\u0131na bigan\u0259 qalmam\u0131\u015f, tarxi inki\u015faf prosesin\u0259 n\u0259z\u0259r salm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun Az\u0259rbaycan dilinin m\u0259hz h\u0259l\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259smi dil elan edilm\u0259si m\u0259qam\u0131n\u0131 yada salan fikirl\u0259ri maraq k\u0259sb edir: \u201cAz\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili ilk d\u0259f\u0259 XV-XVI \u0259srl\u0259rd\u0259, x\u00fcsusil\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilmi\u015f v\u0259 bu dilin inki\u015faf etdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 bir s\u0131ra t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.\u201d<br \/>\nM\u0259d\u0259d \u00c7obanov Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t status qazanmas\u0131n\u0131 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini vur\u011fulay\u0131r.<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin 1918-ci il 27 iyun tarixli x\u00fcsusi q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u201cD\u00f6vl\u0259ti lisan t\u00fcrk dili q\u0259bul edil\u0259r\u0259k, ir\u0259lid\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u0259hk\u0259m\u0259, idarcyi-daxiliyy\u0259 v\u0259 sair v\u0259zif\u0259l\u0259rin ba\u015f\u0131nda duranlar bu lisan\u0131 bil\u0259nl\u0259r olana q\u0259d\u0259r h\u00f6kum\u0259ti m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 rus dili istimalma m\u00fcsaid\u0259 edilsin\u201d kimi qeydin\u0259 \u0259saslanaraq, bu d\u00f6vrd\u0259 ana dilimizin d\u00f6vl\u0259t status qazanmas\u0131n\u0131 tarixi faktlarla t\u0259sdiq edir. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov Az\u0259rbaycan dilinin r\u0259smi dil kimi t\u0259sdiqini h\u0259m d\u0259 1978-ci ild\u0259 tapmas\u0131n\u0131 da vur\u011fulay\u0131r: \u201cAz\u0259rbaycan SSR d\u0259 1978-ci il aprelin 21-d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn yeni Konstitusiyas\u0131\u201dn\u0131 q\u0259bul etdi. H\u0259min Konstitusiyada deyilirdi: \u201cAz\u0259rbaycan SSR-in d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir\u201d\u201d. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov Az\u0259rbaycan dilinin 1995-ci il noyabr\u0131n 12-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 referendumunda q\u0259bul olunmu\u015f \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131\u201dn\u0131n 21-ci madd\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sdiqini tapmas\u0131 m\u0259qam\u0131n\u0131 da i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131r: \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min edir\u201d. M\u0259d\u0259d \u00c7obanov Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t status qazanmaq yolunda ke\u00e7diyi inki\u015faf tarixinin h\u0259m q\u0259dim k\u00f6kl\u0259r\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 ke\u015fm\u0259ke\u015fli olmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirm\u0259y\u0259 nail olur: \u201c\u2026 Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili statusu ald\u0131qdan sonra \u0259d\u0259bi dilimizin ist\u0259r \u015fifahi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 yaz\u0131l\u0131 qollar\u0131n\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi \u015f\u0259rait yarad\u0131lm\u0131\u015f, h\u0259yat v\u0259 m\u0259i\u015f\u0259tin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 onun i\u015fl\u0259nm\u0259 sferas\u0131 daha da geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015fdir.\u201d<br \/>\n<i>Qeyd etm\u0259liyik<\/i>, Az\u0259rbaycan dili r\u0259smi dil kimi siyas\u0259t\u00e7i, publisist, jurnalist, \u0130ran kommunist partiyas\u0131n\u0131n t\u0259sis\u00e7isi, Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259tinin s\u0259dri (1945\u20131946) Seyid C\u0259f\u0259r Mir Cavad o\u011flu Pi\u015f\u0259v\u0259ri (Cavadzad\u0259, 1892-1947) t\u0259r\u0259findn d\u0259 elan edilmi\u015fdir. Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u00fcney Az\u0259rbaycanda milli-azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6k\u00fcm\u0259tinin yaranmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nm\u0259si, 21 Az\u0259r nehz\u0259ti (inqilab\u0131) ad\u0131 il\u0259 tan\u0131nan Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6k\u00fcm\u0259tinin f\u0259aliyy\u0259tinin, bu h\u00f6k\u00fcm\u0259tin apard\u0131\u011f\u0131 islahatlar\u0131n n\u0259tic\u0259si kimi Az\u0259rbaycan dili r\u0259smi dil elan edilir: \u201cK\u00fclt\u00fcrel alanda yap\u0131lan faaliyetlerin en \u00f6nemlisi ise Azerbaycan dilinin resmi devlet dili yap\u0131lmas\u0131d\u0131r. Hatta bunun i\u00e7in 6 Ocak 1946 tarihinde 10 maddelik bir kanun \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re b\u00fct\u00fcn devlet dairelerinde yaz\u0131\u015fmalar, e\u011fitim \u00f6\u011fretim, her t\u00fcrl\u00fc yay\u0131n Azerbaycan dilinde yap\u0131lacakt\u0131r. Azerbaycan dilini bilmeyenlere \u00f6\u011frenmeleri i\u00e7in s\u00fcre konulmu\u015ftur. Di\u011fer unsurlar kendi okullar\u0131nda kendi dillerinde e\u011fitim alabileceklerdir. Fakat, bu okullarda da Azerbaycan dilinin okutulmas\u0131 zorunludur.\u201d<br \/>\nAz\u0259rbaycan dilinin xalq\u0131n tarixi inki\u015faf prosesind\u0259 d\u00f6vl\u0259t statusu qazanmas\u0131 haqq\u0131nda b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n, Az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131q v\u0259 onun mahiyy\u0259ti v\u0259 m\u0259zmununa toxunmadan ke\u00e7m\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.: \u201cAz\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas atributlar\u0131\u201d \u00f6z mahiyy\u0259tin\u0259 v\u0259 m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u00fc\u00e7 sah\u0259ni \u0259hat\u0259 edir:<br \/>\n1. Milli s\u0259rv\u0259timiz &#8211; Ana dilimiz;<br \/>\n2. \u00dcnvan\u0131m\u0131z &#8211; Az\u0259rbaycan (tarixi Az\u0259rbaycan) \u0259razisi;<br \/>\n3. Tarixi t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131m\u0131z v\u0259 ya h\u0259yatnam\u0259miz &#8211; milli &#8211; etnik tariximiz.\u201d<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov Az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini sadalamaqla xalq\u0131n ana dilin\u0259, torpaq \u0259razil\u0259rin\u0259 v\u0259 tarixin\u0259 ehtiramla yana\u015fmas\u0131n\u0131, d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259sini t\u0259bli\u011f edir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u201c\u2026az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131q kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00fck\u0259mm\u0259l bir elm olaraq XX \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n meydana \u00e7\u0131xmas\u0131 Az\u0259rbaycanda elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn inki\u015faf\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 (b\u0259lk\u0259 d\u0259 daha \u00e7ox) az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131q d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur ki, bu da \u00f6z\u00fcn\u00fc milli-ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.\u201d<\/p>\n<p><i><b>N\u0259tic\u0259<\/b><\/i><\/p>\n<p>\u201cT\u00fcrk dill\u0259rinin \u0259d\u0259bi birliyin\u0259 do\u011fru\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n \u0259saslar\u0131\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan onomastikas\u0131\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan \u015f\u0259xs adlar\u0131\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan antroponimiyas\u0131n\u0131n \u0259saslar\u0131\u201d, \u201cFamiliya.-T\u0259x\u0259ll\u00fcs\u201d, \u201cBor\u00e7al\u0131 toponiml\u0259ri\u201d, \u201cBor\u00e7al\u0131 \u015fiv\u0259l\u0259rinin leksikas\u0131\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud &#8211; Q\u0259hr\u0259manl\u0131q dastan\u0131\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan dili (Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti)\u201d, \u201cAltay dill\u0259ri ail\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dilinin m\u00f6vqeyi\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan dilinin t\u0259tbiqi sah\u0259sinin m\u00fcasir probleml\u0259ri\u201d, \u201cM\u0259tnin linqvistik t\u0259hlili\u201d, \u201cDil\u00e7ilik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri\u201d v\u0259 s. monoqrafiya, kitab, d\u0259rslik v\u0259 d\u0259rs v\u0259saitl\u0259rinin m\u00fc\u0259llifi olan professor M\u0259d\u0259d Namaz o\u011flu \u00c7obanov (1937-2023) elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 boyu \u201cAna dilimiz xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixi milli s\u0259rv\u0259ti, biz is\u0259 onun ke\u015fik\u00e7il\u0259riyik\u201d ideyas\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f etmi\u015fdir.<br \/>\n\u018fs\u0259rl\u0259ri d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015f M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyin\u0259 s\u0259sl\u0259yi\u015fi is\u0259 milli \u015f\u00fcurun formala\u015fmas\u0131nda t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259rinin geni\u015fl\u0259nm\u0259sini, t\u00fcrk dill\u0259rinin geneoloji, morfoloji, tipoloji c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259snifi onlar\u0131n qohum dill\u0259r olmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir.<br \/>\nProfessor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n milli m\u0259nsubiyy\u0259tini, t\u0259kam\u00fcl\u00fcn\u00fc v\u0259 onun tarixi inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini, Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dill\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus olan yerini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259si sah\u0259sind\u0259ki xidm\u0259tl\u0259ri elmi f\u0259aliyy\u0259tini \u0259ks etdirir.<br \/>\nAz\u0259rbaycan\u0131n dil\u00e7ilik sah\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus d\u0259stix\u0259tti olan professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanov q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131, T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n dill\u0259rini, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin tarixi v\u0259 m\u00fcasir probleml\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 elmd\u0259 \u0259b\u0259di iz buraxm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><i><b>H\u00f6rm\u0259tli m\u00fc\u0259llimimiz\u0259 Allahdan r\u0259hm\u0259t dil\u0259yirik.<\/b><\/i><\/p>\n<p><i>\u018fd\u0259biyyat<\/i><\/p>\n<p>1. C\u0259f\u0259rov N. Az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n \u0259saslar\u0131. Bak\u0131: Pedaqogika, 2005. 256 s\u0259h.<br \/>\n2. C\u0259f\u0259rov Nizami. Redaktordan. \u041c.N.\u00c7obanov. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyin\u0259 do\u011fru. Bak\u0131, \u201cTehsil\u201d E\u0130M, 2008, 280 s\u0259h.<br \/>\n3. \u00c7obanov M.N. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyin\u0259 do\u011fru (I). Bak\u0131, \u201cT\u0259hsil\u201d E\u0130M, 2008, 280 s\u0259h.<br \/>\n4. \u00c7obanov M.N.. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259rinin birliyin\u0259 do\u011fru (II). Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2012, 100 s\u0259h.<br \/>\n5. Sar\u0131saman Sad\u0131k. \u0130ranl\u0131 Bir T\u00fcrk Lider Mir Cafer Pi\u015feveri\u201d. T\u00fcrkiyat Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi (Journal of Turkish Researches Institute). 72, (Eyl\u00fcl- September 2021). 463-490.<br \/>\n6. Zeynalov F.R. T\u00fcrkologiyan\u0131n \u0259saslar\u0131. B., 1981.<br \/>\n7. \u0411\u0430\u0441\u043a\u0430\u043a\u043e\u0432 H.A. \u0422\u044e\u0440\u0441\u043a\u0438\u0435 \u044f\u0437\u044b\u043a\u0438. M., 1960.<\/p>\n<p><!--dle_image_begin:http:\/\/zim.az\/uploads\/posts\/2019-08\/1566763580_salid-rifova-006.jpg|right--><img decoding=\"async\" style=\"float: right;\" title=\"Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA: &quot;PROFESSOR M\u018fD\u018fD \u00c7OBANOV \u2013 T\u00dcRK \u018fD\u018fB\u0130 D\u0130LL\u018fR\u0130N\u0130N T\u018fDQ\u0130QAT\u00c7ISI&quot;\" src=\"http:\/\/zim.az\/uploads\/posts\/2019-08\/1566763580_salid-rifova-006.jpg\" alt=\"Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA: &quot;PROFESSOR M\u018fD\u018fD \u00c7OBANOV \u2013 T\u00dcRK \u018fD\u018fB\u0130 D\u0130LL\u018fR\u0130N\u0130N T\u018fDQ\u0130QAT\u00c7ISI&quot;\" \/><!--dle_image_end--> <!--colorstart:#3366FF--><span style=\"color: #3366ff;\"><!--\/colorstart--><b>Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA<br \/>\n<i>AMEA<br \/>\nNizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na<br \/>\n\u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu,<br \/>\nfilologiya elml\u0259ri doktoru,<br \/>\nAMEA-n\u0131n professoru,<br \/>\nRusiya T\u0259bi\u0259t Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n<br \/>\nh\u0259qiqi \u00fczv\u00fc,<br \/>\nAz\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc<\/i><\/b><\/span><\/p>\n<p>ZiM.Az<!--colorend--><!--\/colorend--><\/p>\n<p>.<\/p>\n<p><b>\u00a9<\/b> M\u00fc\u0259llif h\u00fcquqlar\u0131 qorunur. M\u0259lumatdan istifad\u0259 etdikd\u0259 istinad m\u00fctl\u0259qdir.<\/p>\n<\/div>\n<p><!--more--><\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Giri\u015f Filologiya elml\u0259ri doktoru, Nyu-York Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n akademiki, professor M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun elmi f\u0259aliyy\u0259ti M\u00fcasir Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin, Az\u0259rbaycan dialektologiyas\u0131n\u0131n, onomastikas\u0131n\u0131n,&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2800,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2799","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xbr-xtti","wpcat-1-id"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2799","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2799"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2799\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4386,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2799\/revisions\/4386"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2800"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2799"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2799"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2799"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}