{"id":4069,"date":"2023-12-29T10:27:38","date_gmt":"2023-12-29T06:27:38","guid":{"rendered":"https:\/\/yurd.info.az\/?p=4069"},"modified":"2023-12-29T10:27:38","modified_gmt":"2023-12-29T06:27:38","slug":"salid%c9%99-serifova-tefilenin-ritmik-funksiyasina-nezeri-baxis-zim-az","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yurd.info.az\/?p=4069","title":{"rendered":"Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA: &#8220;T\u018fF\u0130L\u018fN\u0130N R\u0130TM\u0130K FUNKS\u0130YASINA N\u018fZ\u018fR\u0130 BAXI\u015e&#8221; \u00bb Z\u0130M.Az"},"content":{"rendered":"<p> [ad_1]<br \/>\n<\/p>\n<div><!--dle_image_begin:http:\/\/zim.az\/uploads\/posts\/2019-08\/1566763580_salid-rifova-006.jpg|right--><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/zim.az\/uploads\/posts\/2019-08\/1566763580_salid-rifova-006.jpg\" style=\"float:right;\" alt=\"Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA: &quot;T\u018fF\u0130L\u018fN\u0130N R\u0130TM\u0130K FUNKS\u0130YASINA N\u018fZ\u018fR\u0130 BAXI\u015e&quot;\" title=\"Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA: &quot;T\u018fF\u0130L\u018fN\u0130N R\u0130TM\u0130K FUNKS\u0130YASINA N\u018fZ\u018fR\u0130 BAXI\u015e&quot;\"\/><!--dle_image_end-->  <!--colorstart:#CC0000--><span style=\"color:#CC0000\"><!--\/colorstart--><b>Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA<br \/><i>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131<br \/>Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun <br \/>ba\u015f elmi i\u015f\u00e7isi,<br \/>AMEA-n\u0131n professoru, filologiya elml\u0259ri doktoru,<br \/>Rusiya T\u0259bi\u0259t Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc,<br \/><\/i><\/b><!--colorend--><\/span><!--\/colorend--><\/p>\n<p><!--colorstart:#3366FF--><span style=\"color:#3366FF\"><!--\/colorstart--><b>AMEA Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun <br \/>\u201cT\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, <br \/>filologiya elml\u0259ri doktoru, professor M\u0259mm\u0259d \u018fL\u0130YEV\u0130N <br \/><i>\u201cT\u00fcrkdilli \u015feird\u0259 t\u0259fil\u0259 v\u0259 onun ritmik funksiyas\u0131 (Az\u0259rbaycan \u015feirinin tarixi t\u0259cr\u00fcb\u0259si \u0259sas\u0131nda. T\u0259fil\u0259 funksional t\u0259hlil m\u00fcst\u0259visind\u0259)\u201d<\/i> (Bak\u0131, 2023, 168 s\u0259h.) monoqrafiyas\u0131na <br \/>\u00d6n s\u00f6z<\/b><!--colorend--><\/span><!--\/colorend--><\/p>\n<p><b>G\u0130R\u0130\u015e<\/b><\/p>\n<p>Prof. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev m\u00fcr\u0259kk\u0259b elmi sistem\u0259 malik olan \u0259ruz v\u0259znli \u015feird\u0259 t\u0259fil\u0259ni, t\u0259fil\u0259nin ritmik f\u00fcnksiyas\u0131n\u0131, t\u0259fil\u0259d\u0259 q\u0259lib, \u00f6l\u00e7\u00fc, b\u00f6l\u00fcm, heca, misra m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini \u0259trafl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u201cT\u00fcrkdilli \u015feird\u0259 t\u0259fil\u0259nin ritmik funksiyas\u0131\u201d adl\u0131 monoqrafiyas\u0131nda t\u0259dqiq obyektin\u0259 \u00e7evirir. \u018fr\u00fcz\u015f\u00fcnasl\u0131q sah\u0259sind\u0259 d\u0259y\u0259r v\u0259 elmi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n t\u0259dqiqatda Qazi B\u00fcrhan\u0259ddin, \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli, \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai, Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabir, Abbas S\u0259hh\u0259t v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan klassik s\u00f6z ustadlar\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u0259fil\u0259, t\u0259fil\u0259nin hecada, misrada \u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259ks etdir\u0259 bilm\u0259si v\u0259 s. m\u0259qamlar geni\u015f t\u0259dqiq edilir.<\/p>\n<p><b>I T\u0259fil\u0259 haqq\u0131nda elmi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r<\/b><\/p>\n<p>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259 haqq\u0131nda elmi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rini \u0259sasland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u018f. C\u0259f\u0259rin \u201cF\u00fczuli \u015feirinin v\u0259zni\u201d (1958), \u201cSabir \u015feirinin v\u0259zni\u201d (1962), \u201cN\u0259simi \u015feirinin v\u0259zni\u201d (1973), \u201c\u018fruzun n\u0259z\u0259ri \u0259saslar\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259ruzu\u201d (1977), M.C. C\u0259f\u0259rovun \u201c\u015eeirimizin dili v\u0259 v\u0259zni\u201d (1958), T. Quliyevin \u201c\u018fruz\u201d (2001) v\u0259 s. t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131 m\u00fcqayis\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiqata c\u0259lb edir. Bu m\u00fc\u0259llifin ustadlar\u0131na, onlar\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na olan r\u0259\u011fb\u0259ti, bu sah\u0259y\u0259 d\u0259rind\u0259n b\u0259l\u0259d olmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirm\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131, t\u0259fil\u0259 haqq\u0131nda elmi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri haqq\u0131nda da t\u0259\u0259ss\u00fcrat yarad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, b\u0259llidir ki, \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259rin \u201cF\u00fczuli \u015feirinin v\u0259zni\u201d (1958), \u201cSabir \u015feirinin v\u0259zni\u201d (1962), \u201cN\u0259simi \u015feirinin v\u0259zni\u201d (1973) m\u0259qal\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7 \u015fairin, y\u0259ni M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin, Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabirin v\u0259 \u0130mad\u0259ddin N\u0259siminin \u015feirl\u0259rinin v\u0259zni h\u0259z\u0259c, r\u0259m\u0259l, r\u0259c\u0259z, m\u00fczure, m\u00fcns\u0259rih, m\u00fcct\u0259s, m\u00fct\u0259qarib, x\u0259fif, s\u0259ri kimi 9 b\u0259hri \u0259hat\u0259 edirl\u0259r.<br \/>T\u0259dqiqatda M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259, t\u0259fil\u0259nin heca, misra il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini, t\u0259fil\u0259l\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif yaz\u0131l\u0131\u015fda t\u0259qdim edilm\u0259si problemini, t\u0259fil\u0259l\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 yaranan \u00e7\u0259tinlikl\u0259rini, t\u0259fil\u0259l\u0259rin yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131nda (1956-1977-ci ill\u0259r aras\u0131nda) f\u0259rqli variantlarla \u00fczl\u0259\u015fm\u0259sini v\u0259 s. a\u00e7\u0131qlayark\u0259n, \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259l formala\u015fm\u0131\u015f elmi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 \u0259saslanm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259r, T\u0259rlan Quliyev, Qeys Razi, \u018fmir \u015eir\u0259li xan v\u0259 dig\u0259r m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin fikirl\u0259rin\u0259 \u0259saslanaraq, M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin g\u0259ldiyi n\u0259tic\u0259 maraq k\u0259sb edir. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin elmi yana\u015fmalar\u0131na \u0259saslanm\u0131\u015f m\u00fc\u0259llif  \u201cmisrada son hecadan ba\u015fqa, ikiqat uzun heca g\u0259l\u0259rs\u0259, o, ikiqat uzunluqdan \u00e7\u0131xar\u0131lmal\u0131d\u0131r\u201d kimi iddias\u0131n\u0131 \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259r v\u0259 T\u0259rlan Quliyevin fikirl\u0259rin\u0259 istinad ed\u0259r\u0259k a\u00e7\u0131qlay\u0131r.<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259nin sabit yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131rark\u0259n, \u0259ruz\u015f\u00fcnas alim \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259ruz t\u0259fil\u0259l\u0259rinin yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131nda olan transkripsiyas\u0131na \u0259saslan\u0131r. M\u00fc\u0259llif h\u0259m\u00e7inin \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259rin elmi nailiyy\u0259tin\u0259 \u0259saslanaraq, fikirl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259yir: \u201c&#8230;t\u0259fil\u0259l\u0259rin sabit yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 nail olmu\u015f, b\u00f6y\u00fck A, \u0130, U s\u0259sl\u0259rinin t\u0259fil\u0259d\u0259ki heca d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 yerini d\u0259qiql\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, t\u0259fil\u0259l\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131na son qoyulmu\u015fdur.<br \/>m\u0259fA&#8217;\u0130l\u00fcn, m\u0259fA&#8217;\u0130l\u00fc, m\u0259f&#8217;Ul\u00fc, fA&#8217;ilAt\u00fcn, fA&#8217;il\u00fcn, f\u0259&#8217;Ul\u00fcn\u201d.<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin t\u0259fil\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n r\u00fcknl\u0259r\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildir\u0259rk\u0259n, \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259r t\u0259limin\u0259 \u0259saslanmas\u0131 diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r. M\u00fc\u0259llif t\u0259fil\u0259l\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259sas olmas\u0131n\u0131, t\u0259fil\u0259nin \u0259sli v\u0259 d\u00fcz\u0259ltm\u0259 n\u00f6vl\u0259rini, zihaf v\u0259 imal\u0259ni v\u0259 s. t\u0259qdim ed\u0259rk\u0259n, m\u0259hz \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259r t\u0259limin\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259ruzunun t\u0259dris v\u0259 t\u0259limind\u0259 art\u0131q hesab olunmas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r.<br \/>M\u00fc\u0259llif t\u0259dqiqatda t\u0259fil\u0259l\u0259rin l\u00fc\u011f\u0259vi m\u0259nas\u0131 olmamas\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n, \u201conu t\u0259\u015fkil ed\u0259n hecalar adi l\u00fc\u011f\u0259vi m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki hecalar kimi\u201d oxunmas\u0131na toxunur. Bu oxunu\u015f zaman\u0131 \u0259ruz\u015f\u00fcnas T\u0259rlan Quliyevin t\u0259klif etdiyi fonetik prinsipi, y\u0259ni mora il\u0259 oxumaq \u00fcsulunu n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r: \u201cm\u0259fA&#8217;\u0130l\u00fcn; mora il\u0259: m\u0259-fa-a-i-i-l\u00fc-\u00fcn); fA&#8217;ilAt\u00fcn: mora il\u0259: fa+a+i+la+a+t\u00fc+\u00fcn\u201d.<\/p>\n<p><b>II T\u0259fil\u0259 &#8211; heca m\u00fcnasib\u0259ti<\/b><\/p>\n<p>\u015eeir dilind\u0259 universal m\u00f6vqed\u0259 dayanan s\u00f6z\u00fcn heca qurulu\u015funun a\u00e7\u0131q-q\u0131sa, uzun-qapal\u0131, ikiqat uzun kimi m\u00fcxt\u0259lif v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rin praktik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fm\u0259si h\u0259mi\u015f\u0259 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259dir. M. \u018fliyev d\u0259 t\u0259dqiqatda t\u0259fil\u0259 &#8211; heca m\u00fcnasib\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, ritmik nitqin fonetik norma vahidi kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n heca qurulu\u015funa geni\u015f izahat verir. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, poetik strukturun qurulmas\u0131nda hecan\u0131n rolunu izah edir. M\u00fc\u0259llif s\u00f6z m\u0259nb\u0259yi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n hecan\u0131n ah\u0259ng, ritm yaratmaq n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rind\u0259n poetik strukturun qurulmas\u0131nda h\u0259lledici rol oynamas\u0131na toxunur. F.e.d. M. \u018fliyev qeyd edir ki, \u201checan\u0131n keyfiyy\u0259t (vur\u011fulu v\u0259 vur\u011fusuz, uzun v\u0259 q\u0131sal\u0131\u011f\u0131), ah\u0259ng\u0259 uy\u011fun olaraq yaranan k\u0259miyy\u0259t g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri d\u00fcnya xalqlar\u0131n\u0131n poeziyas\u0131nda f\u0259rqli \u015feir sisteml\u0259rinin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur: Antik (tonik), \u0259ruz v\u0259 heca\u201d. M\u00fc\u0259llif milli \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda \u0259ruzun struktur n\u00fcv\u0259sini t\u0259fil\u0259nin t\u0259\u015fkil etm\u0259si m\u0259qam\u0131na toxunur, qurulu\u015f texnikas\u0131n\u0131, \u015feird\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sini, \u00f6l\u00e7\u00fc \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirm\u0259k funksiyas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlay\u0131r. T\u0259fil\u0259 v\u0259 heca aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259 zaman\u0131 hans\u0131 m\u0259qama diqq\u0259t yetirm\u0259k laz\u0131m olmas\u0131 m\u00fc\u0259llif t\u0259r\u0259find\u0259n a\u00e7\u0131qlan\u0131r. M\u00fc\u0259llif bunun uzun v\u0259 q\u0131sa, h\u0259m\u00e7inin a\u00e7\u0131q v\u0259 qapal\u0131 hecalar\u0131n t\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 meydana \u00e7\u0131xmas\u0131na da diqq\u0259t yetirir: \u201cT\u0259fil\u0259l\u0259rd\u0259ki uzun v\u0259 q\u0131sa hecalar\u0131n, (h\u0259m\u00e7inin a\u00e7\u0131q v\u0259 qapal\u0131 hecalar\u0131n) onlar\u0131n t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc zaman\u0131 qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131xan \u0259ks t\u0259sirin &#8211; iltisaqi dill\u0259r\u0259 m\u0259xsus ah\u0259ng qanunun g\u00fccl\u00fc m\u00fcqavim\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 almaq m\u00fcst\u0259sna \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir\u201d.<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin t\u0259fil\u0259nin son hecas\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00fc\u00e7 yer\u0259 ay\u0131rmas\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259si d\u0259 diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r: 1) t\u00fcn v\u0259 ya l\u00fcn-l\u0259 qurtaran t\u0259fil\u0259l\u0259r; 2) l\u00fc v\u0259 ya t\u00fc il\u0259 qurtaran t\u0259fil\u0259l\u0259r; 3) lAn v\u0259 ya tAn il\u0259 qurtaran t\u0259fil\u0259l\u0259r.<br \/>F.e.d., prof. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev \u201cm\u0259fA&#8217;\u0130l\u00fcn\u201d v\u0259 \u201cfA&#8217;ilAt\u00fcn\u201d t\u0259fil\u0259l\u0259rind\u0259 ah\u0259ng sabitliyini \u00fc\u00e7 yolla saxlan\u0131lmas\u0131na da toxunur. Bu zaman \u201ct\u0259fil\u0259nin d\u00fczg\u00fcn yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 (transkripsiyas\u0131) il\u0259\u201d, \u201cadi v\u0259 uzun hecaya (A,\u0130,U) s\u0259sl\u0259nm\u0259sind\u0259 t\u0259l\u0259b olunan vaxt\u0131n d\u00fczg\u00fcn t\u0259min edilm\u0259si, \u00f6d\u0259nilm\u0259si yolu il\u0259\u201d, \u201ch\u0259r bir t\u0259fil\u0259nin d\u00fczg\u00fcn yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259k (m\u0259fA&#8217;\u0130l\u00fcn-m\u0259fail\u00fcn; fA&#8217;ilAt\u00fcn- failat\u00fcn etm\u0259k) v\u0259 onlar\u0131n s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 t\u0259l\u0259b olunan, s\u0259rf edil\u0259n vaxt\u0131 art\u0131r\u0131b-azaltmaq olmaz\u201d kimi qeyd ed\u0259r\u0259k, t\u0259fil\u0259nin hecada \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fcruz\u0259 ver\u0259 bilm\u0259sini a\u00e7\u0131qlay\u0131r.<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259l\u0259rd\u0259 hecalar\u0131n d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc fonetik hadis\u0259 hesab etmi\u015fdir: \u201cS\u00f6zl\u0259rin hecalara b\u00f6l\u00fcnm\u0259si Az\u0259rbaycan dilind\u0259 oldu\u011fu kimi, t\u0259fil\u0259l\u0259rd\u0259 hecalar\u0131n d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc tam fonetik hadis\u0259dir\u201d.<br \/>T\u0259fil\u0259nin hecaya t\u0259siri zaman\u0131 hecalarda yaranan d\u0259yi\u015fikliyi v\u0259 onun oxunu\u015funu m\u00fc\u0259llif bel\u0259 vur\u011fulay\u0131r: \u201cBu c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259fil\u0259d\u0259ki hecalar\u0131n oxunu\u015funu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 icra etm\u0259li olduq:<br \/>a\u00e7\u0131q heca: m\u0259, t\u0259, m\u00fc, t\u00fc, l\u00fc v\u0259 s. &#8211; bir mora;<br \/>uzun heca: A, I, U, m\u00fcs, t\u0259f, m\u0259f v\u0259 s. &#8211; iki mora (bir mora q\u0131sa hecan\u0131n t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcn\u0259 s\u0259rf olunan zamand\u0131r).<br \/>T\u0259fil\u0259l\u0259rin d\u00fczg\u00fcn oxunmas\u0131 v\u0259 s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259si laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259d\u0259 yerin\u0259 yetirildikd\u0259n sonra mora \u00fcsulundan (m\u0259fA&#8217;\u0130l\u00fcn-m\u0259faa&#8217;iil\u00fc\u00fcn, m\u0259f&#8217;Ul\u00fc-m\u0259\u0259fuul\u00fc; f\u0259&#8217;Ul\u00fcn-f\u0259&#8217;uul\u00fc\u00fcn v\u0259 s.) istifad\u0259 edilm\u0259si \u00f6z t\u0259tbiqini itir\u0259c\u0259k. Moradan istifad\u0259 edilm\u0259si b\u00fct\u00fcn v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259 t\u0259fil\u0259nin d\u00fczg\u00fcn oxunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur\u201d. M\u00fc\u0259llif saylar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif olan uzun v\u0259 q\u0131sa hecalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 t\u0259fil\u0259nin f\u0259aliyy\u0259tini onun i\u015fl\u0259k mexanizmi olmas\u0131n\u0131 da a\u00e7\u0131qlay\u0131r.<br \/>Prof. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259 v\u0259 heca aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259 zaman\u0131 onun x\u00fcsusi hecalar\u0131n i\u015ftirak\u0131n\u0131n s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirm\u0259si amilini d\u0259 vur\u011fulay\u0131r. M\u00fc\u0259llif konkret olaraq, \u201c268 misra q\u0259libinin 12 b\u0259hrin hans\u0131 b\u0259hrin\u0259 v\u0259 aid oldu\u011fu b\u0259hrin hans\u0131 n\u00f6v\u00fcn\u0259 v\u0259 ya variant\u0131na m\u0259nsublu\u011funu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u201da bilm\u0259sini a\u00e7\u0131qlay\u0131r.<br \/>M. \u018fliyev \u201cmisralarda hecalar\u0131n k\u0259miyy\u0259t g\u00f6st\u0259ricisi yox, keyfiyy\u0259t g\u00f6st\u0259ricisi \u0259sas\u201d olmas\u0131n\u0131 da diqq\u0259td\u0259n qa\u00e7\u0131rm\u0131r. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev \u201c&#8230;t\u0259fil\u0259nin f\u0259rqli fonetik qurulu\u015fu v\u0259 sabit ah\u0259ngi\u201d olmas\u0131 m\u0259qam\u0131na toxunark\u0259n, onda m\u00fcxt\u0259lif tip hecalar\u0131n i\u015ftirak etm\u0259sini onun m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyi kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirir.<br \/>F.e.d. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev l\u00fc\u011f\u0259vi m\u0259naya malik olmayan t\u0259fil\u0259l\u0259rin \u201conu t\u0259\u015fkil ed\u0259n hecalar adi l\u00fc\u011f\u0259vi m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki hecalar kimi\u201d oxunmas\u0131na toxunur. M\u00fc\u0259llif t\u0259fil\u0259l\u0259rin hecalar \u0259sas\u0131nda, y\u0259ni onlar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus normas\u0131nda he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik-ixtisar, n\u0259yi is\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k, h\u0259r hans\u0131 bir hecan\u0131 \u00e7\u0131xar\u0131b, yerin\u0259 ba\u015fqa bir v\u0259 iki heca \u0259lav\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259ksin\u0259 formala\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da vur\u011fulay\u0131r.<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259 &#8211; heca m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 toxunark\u0259n, q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 qeyd edir ki, \u201c&#8230;t\u0259fil\u0259l\u0259r hecalar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n al\u0131nan v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n zaman daxilind\u0259 n\u0259ql olunan ah\u0259ngdarl\u0131qd\u0131r, ritmdir, musiqili s\u0259sl\u0259nm\u0259dir\u201d. M\u00fc\u0259llif t\u0259dqiqatda t\u0259fil\u0259nin fonetik h\u0259cminin, y\u0259ni t\u0259fil\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n hecalar\u0131n h\u0259r birinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus funksiyas\u0131 v\u0259 elmi transkripsiyas\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131n\u0131n vacibliyin\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir.<\/p>\n<p><b>III T\u0259fil\u0259 &#8211; misra m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri<\/b><\/p>\n<p>Professor M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259dqiqatda t\u0259fil\u0259 &#8211; misra m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir. Misran\u0131n funksional mahiyy\u0259tind\u0259 inc\u0259 ny\u00fcanslara diqq\u0259t y\u00f6n\u0259ld\u0259n m\u00fc\u0259llif q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 vur\u011fulay\u0131r ki, misra \u0259sasd\u0131r, misra \u00f6l\u00e7\u00fc vahididir: \u201c\u015eeir misrada realla\u015f\u0131r. Bu realla\u015fma m\u00fc\u0259yy\u0259n poetik \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. \u015eair b\u00f6l\u00fcml\u0259 yox, misra il\u0259 fikirl\u0259\u015fir. Poetik misra ist\u0259r heca v\u0259 ya \u0259ruz v\u0259znind\u0259 olsun, o, b\u00f6l\u00fcm v\u0259 ya b\u00f6l\u00fcml\u0259r da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. V\u0259zn misraya g\u00f6r\u0259 t\u0259yin edilir\u201d. M\u00fc\u0259llif misran\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fcn t\u0259fil\u0259 il\u0259 ba\u015flamas\u0131 v\u0259 t\u0259fil\u0259 il\u0259 qurtarmas\u0131na da toxunur. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev bu bax\u0131mdan q\u0259libin misradak\u0131 s\u00f6zl\u0259r\u0259 uy\u011fun g\u0259l\u0259n (bu, \u0259slind\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 olur) t\u0259fil\u0259l\u0259rin m\u0259nal\u0131, b\u0259dii birl\u0259\u015fm\u0259si olmas\u0131n\u0131 qeyd edir. M\u00fc\u0259llif h\u0259m\u00e7inin t\u0259fil\u0259nin \u00f6z m\u00f6vqeyini q\u0259libd\u0259 itirm\u0259m\u0259sin\u0259 v\u0259 ba\u015fqa t\u0259fil\u0259 il\u0259 \u0259v\u0259z oluna bilm\u0259m\u0259sini x\u00fcsusi vur\u011fulay\u0131r. M\u00fc\u0259llif m\u0259hz h\u0259r bir t\u0259fil\u0259nin daxil oldu\u011fu q\u0259libd\u0259 \u00f6z r\u0259ngar\u0259ng ah\u0259ngin\u0259 g\u00f6r\u0259 misrada f\u0259rql\u0259n\u0259 bilm\u0259sini qeyd edir: \u201cT\u0259fil\u0259l\u0259r \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus forma v\u0259 ah\u0259ng x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 misradak\u0131 b\u00f6l\u00fcml\u0259r\u0259 (t\u0259qti zaman\u0131) n\u00fcfuz ed\u0259r\u0259k onlarla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259 yarad\u0131r v\u0259 bu misran\u0131n d\u00fczg\u00fcn v\u0259znd\u0259 s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir\u201d.<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev misrada ikiqat uzun hecan\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na, par\u00e7alanmas\u0131na, ikiqat uzunluqdan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 kimi m\u0259qamlara da m\u00fcnasib\u0259t bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n, m\u00fc\u0259llif misra daxilind\u0259 ikiqat uzun hecan\u0131n samiti \u00f6z b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xararaq sonrak\u0131 b\u00f6l\u00fcmd\u0259 kor heca q\u0259bul etm\u0259sin\u0259, misra daxilind\u0259 ikiqat uzun hecan\u0131n samiti \u00f6z b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xararaq sonrak\u0131 b\u00f6l\u00fcmd\u0259 saitl\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259, misra daxilind\u0259 ikiqat uzun hecan\u0131n samiti \u00f6z b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xmayaraq kor heca q\u0259bul etm\u0259sin\u0259 (bu zaman b\u00f6l\u00fcm daxilind\u0259 par\u00e7alanma gedir) v\u0259 s. toxunur, n\u0259zm n\u00fcmun\u0259l\u0259ri il\u0259 a\u00e7\u0131qlay\u0131r.<br \/>M\u00fc\u0259llif ikiqat uzun hecan\u0131n misran\u0131n son hecas\u0131ndan \u0259lav\u0259, dig\u0259r hecalarda i\u015ftirak zaman\u0131 ikiqat uzunluqdan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na toxunur. Bu zaman ikiqat uzun hecan\u0131n ya saitl\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sini, ya da kor heca q\u0259bul etm\u0259sini qeyd edir. \u0130kiqat uzun hecan\u0131n misran\u0131n son hecas\u0131nda ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259n m\u00fc\u0259llif iki s\u0259b\u0259b g\u00f6st\u0259rir: \u201cDaha \u0259sas\u0131: Son heca \u0259g\u0259r ikiqat uzun hecal\u0131d\u0131rsa, onu ikiqat uzunluqdan \u00e7\u0131xarmaq olmur, ona g\u00f6r\u0259 ki, onun f\u0259aliyy\u0259ti dayan\u0131r, ondan sonra misran\u0131n he\u00e7 bir saiti v\u0259 ya samiti yoxdur. \u018flaq\u0259siz qal\u0131r.<br \/>Misra yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 oxunark\u0259n son b\u00f6l\u00fcm\u00fcn son hecas\u0131n\u0131n s\u0259sl\u0259nm\u0259si art\u0131q enm\u0259, d\u00fc\u015fm\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 yeti\u015fir. Bu vaxt misran\u0131 s\u0259sl\u0259ndirici \u015f\u0259xs son hecan\u0131 adi uzun kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz edib yeni misraya daxil ola bil\u0259r\u201d.<br \/>Professor M\u0259mm\u0259d \u018fliyev misra daxilind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zd\u0259 (son hecaya q\u0259d\u0259r) ikiqat uzun hecan\u0131n n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rin\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini bildirir. M\u00fc\u0259llif bunu h\u0259m \u0259ruz v\u0259znli \u015feirin yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 oxunu\u015fu, s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259si kimi \u0259laq\u0259l\u0259ndirir. Misra daxilind\u0259 ikiqat uzun hecan\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir: \u201c1. \u015eair t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131l\u0131\u015fda misraya daxil edil\u0259n ikiqat uzunhecal\u0131 s\u00f6z par\u00e7alanm\u0131r, daha do\u011frusu, \u015fair h\u0259min s\u00f6z\u00fc v\u0259 ya s\u00f6zl\u0259ri oldu\u011fu kimi b\u00fct\u00f6v \u015f\u0259kild\u0259 misraya yerl\u0259\u015fdirir. 2. T\u0259qti olunark\u0259n par\u00e7alana bil\u0259r. 3. \u015eeir d\u00fczg\u00fcn oxunursa, misrada ikiqat uzun heca varsa, par\u00e7alan\u0131r\u201d.<br \/>M\u00fc\u0259llif ikiqat uzunhecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin misralarda i\u015fl\u0259nilm\u0259si m\u0259qam\u0131na da bigan\u0259 qalmam\u0131\u015fd\u0131r. Misra daxilind\u0259 ikiqat uzunhecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259m\u0259si zaman\u0131 yaranan probleml\u0259ri d\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, m\u00fc\u0259llif ikiqat uzunhecal\u0131 s\u00f6z\u00fc \u0259ruzun t\u0259l\u0259bin\u0259 g\u00f6r\u0259 misra daxilind\u0259 ikiqat uzunluqdan \u00e7\u0131xar\u0131lmasa s\u0259hv\u0259 yol verilm\u0259sini, milli \u0259ruzumuzun \u015feir praktikas\u0131nda q\u0259bul edilm\u0259m\u0259sin\u0259 toxunur. M\u00fc\u0259llif h\u0259tta \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik olmayan bir s\u0131ra m\u0259qamlar\u0131 da a\u00e7\u0131qlay\u0131r: \u201cmisra daxilind\u0259 ikiqat uzunhecal\u0131 t\u0259fil\u0259nin (fA&#8217;ilAtAn) g\u0259lm\u0259si Az\u0259rbaycan \u0259ruzu \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik deyildir\u201d.<br \/>F.e.d. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259-misra m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini n\u00fcmun\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda \u0259sasland\u0131rmas\u0131 maraq do\u011furur. M\u00fc\u0259llif t\u0259fil\u0259nin i\u015ftirak etdiyi, \u201c\u0259ruzda yaz\u0131lm\u0131\u015f adi bir misraya iki c\u0259h\u0259td\u0259n yana\u015fmaq laz\u0131m\u201d g\u0259lm\u0259sin\u0259 toxunur. M\u00fc\u0259llif h\u0259m \u201cmisran\u0131n g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n v\u0259ziyy\u0259ti\u201dni, h\u0259m d\u0259 \u201cbir d\u0259 misran\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 oxunu\u015f zaman\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti\u201d n\u0259z\u0259r\u0259 alma\u011f\u0131 diqt\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n, M\u0259mm\u0259d \u018fliyev \u201cYet\u0259r, ey f\u0259l\u0259k, bu c\u0259fa, yetir m\u0259ni zar\u0259 s\u0259rvi r\u0259vanimi\u201d misras\u0131n\u0131 f\u0259rqli b\u0259hrl\u0259rd\u0259 t\u0259qdim edir, bu zaman b\u0259hrl\u0259rin oxunu\u015flar\u0131nda f\u0259rqli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259r al\u0131nmas\u0131na toxunur. Misran\u0131n kamil b\u0259hrin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259qti etdikd\u0259, a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir:<br \/>\u201cm\u00fct\u0259fA&#8217;il\u00fcn &#8211; m\u00fct\u0259fA&#8217;il\u00fcn &#8211; m\u00fct\u0259fA&#8217;il\u00fcn &#8211; m\u00fct\u0259fA&#8217;il\u00fc <br \/>Yet\u0259r eyf\u0259l\u0259k,- bu c\u0259fa yetir &#8211; m\u0259nizar\u0259s\u0259r- vir\u0259vanimi\u201d<br \/>M\u00fc\u0259llif bu zaman birinci b\u00f6l\u00fcmd\u0259 uy\u011funsuzluq al\u0131nmas\u0131na toxunur, \u201cm\u00fct\u0259fA&#8217;il\u00fcn;  m\u00fc &#8211; t\u0259 &#8211; fA&#8217; &#8211; i- l\u00fcn- t\u0259fil\u0259nin ye -t\u0259r  ey &#8211; f\u0259-l\u0259k ikinci hecas\u0131na \u201ct\u0259\u201dy\u0259-a\u00e7\u0131q hecaya \u201ct\u0259r\u201d qapal\u0131 uzun heca d\u00fc\u015fm\u0259sini g\u00f6st\u0259rir. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev bu n\u00fcmun\u0259d\u0259 t\u0259fil\u0259nin b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn oxunu\u015fu zaman\u0131 ciddi n\u0259zar\u0259t etm\u0259sin\u0259, \u201ct\u0259r\u201d uzun hecadan \u201cr\u201d samitinin qopar\u0131l\u0131b \u201cey\u201d-l\u0259 birl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k \u201ct\u0259r\u201di \u201ct\u0259\u201d etm\u0259sin\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir. Bu zaman yaz\u0131l\u0131\u015fda \u201cyet\u0259r ey f\u0259l\u0259k\u201d oxunu\u015fda \u201cyet\u0259 reyf\u0259l\u0259k\u201d \u015f\u0259klind\u0259 olmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259fil\u0259- misra m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini a\u00e7\u0131qlay\u0131r. M\u00fc\u0259llifin ist\u0259r t\u0259fil\u0259l\u0259rin v\u0259 ist\u0259rs\u0259 d\u0259 q\u0259libl\u0259rin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus ritminin h\u0259mi\u015f\u0259 ah\u0259ngd\u0259 olmas\u0131n\u0131, \u00f6z\u00fcn\u00fcn poetik normativliyini misraya t\u0259tbiq etm\u0259si il\u0259 v\u0259 ya misrala\u015faraq poetik fikri q\u0259lib \u015f\u0259klind\u0259 olan \u00f6l\u00e7\u00fcy\u0259 uy\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131 vur\u011fulamas\u0131 maraq do\u011furur. M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin h\u0259m n\u0259z\u0259ri, h\u0259m d\u0259 praktik prosesi yerin\u0259 yetir\u0259n t\u0259fil\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n r\u00fcknl\u0259r\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259si diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r: \u201c&#8230; t\u0259fil\u0259l\u0259rin f\u0259aliyy\u0259ti \u0259sas oldu\u011fundan \u0259ruzun r\u00fcknl\u0259ri (y\u00fcng\u00fcl s\u0259b\u0259b, a\u011f\u0131r s\u0259b\u0259b, yana\u015f\u0131 v\u0259t\u0259d, aral\u0131 v\u0259t\u0259d, ki\u00e7ik fasil\u0259, b\u00f6y\u00fck fasil\u0259), t\u0259fil\u0259nin \u0259sli v\u0259 d\u00fcz\u0259ltm\u0259 n\u00f6vl\u0259ri, zihaf v\u0259 imal\u0259, \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259r t\u0259limin\u0259 g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan \u0259ruzunun t\u0259dris v\u0259 t\u0259limind\u0259 art\u0131q hesab olunur.<br \/>Prof. M\u0259mm\u0259d \u018fliyev misrada t\u0259fil\u0259 \u00e7oxlu\u011fu anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 izah edir v\u0259 \u201c&#8230;t\u0259kc\u0259 misra sonunda t\u0259fil\u0259l\u0259r (t\u0259qti zaman\u0131) t\u0259nziml\u0259yici v\u0259zif\u0259sini h\u0259m n\u0259z\u0259ri, h\u0259m d\u0259 \u0259m\u0259li yerin\u0259 yetir\u0259rk\u0259n t\u0259fil\u0259 \u00e7oxlu\u011fu\u201d al\u0131nmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p><b>IV.I T\u0259fil\u0259nin t\u00fcrkdilli s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki funksiyas\u0131<\/b><\/p>\n<p>T\u00fcrkdilli poeziyada t\u0259fil\u0259nin t\u0259tbiqi b\u00f6y\u00fck mane\u0259l\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fdir. Bu mane\u0259 \u0259sas\u0259n dil problemi il\u0259 \u0259laq\u0259li idi. Bel\u0259 ki, \u0259r\u0259b dilin\u0259 t\u0259tbiq olunmu\u015f t\u0259fil\u0259l\u0259r t\u00fcrk dilin\u0259 t\u0259tbiqi n\u0259tic\u0259sind\u0259 s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcnd\u0259 t\u00fcrk dili qayda-qanunlar\u0131n\u0131 kobudcas\u0131na pozulmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nirdi. Buna baxmayaraq, t\u0259fil\u0259nin t\u00fcrkdilli poeziyada, y\u0259ni \u0259ruz v\u0259znind\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259si il\u0259 onu t\u00fcrkdilli poeziyan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evirdi. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli, \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi, \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai, Seyid \u018fzim \u015eirvani, Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabir v\u0259 dig\u0259r \u0259dibl\u0259rin poetik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda t\u0259fil\u0259l\u0259rin ana dilimizd\u0259 otu\u015fdurulmas\u0131n\u0131n \u015fahidin\u0259 \u00e7evrilirik. Az\u0259rbaycan \u015feirind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n \u0259ruz b\u0259hril\u0259rind\u0259 t\u0259fil\u0259l\u0259rin i\u015fl\u0259nilm\u0259si ana dilimiz\u0259 a\u011f\u0131rl\u0131q g\u0259tirmir, \u0259ksin\u0259 \u0259lvanl\u0131q qat\u0131r. Prof. M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin d\u0259 t\u0259fil\u0259l\u0259rin t\u00fcrkdilli s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki funksiyas\u0131na toxunark\u0259n, g\u0259ldiyi n\u0259tic\u0259 \u00f6z elmiliyi il\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb edir. M\u00fc\u0259llif qeyd edir ki, \u201cAz\u0259rbaycan \u0259ruzunun t\u0259fil\u0259l\u0259ri \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259li olsalar da, do\u011fma milli \u015feir dilimizin poetik t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yeni keyfiyy\u0259t v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus ah\u0259ng, ritml\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k m\u0259hz Az\u0259rbaycan \u0259ruz t\u0259fil\u0259si kimi formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. M\u00fc\u0259llif t\u0259fil\u0259nin t\u00fcrkdilli s\u00f6zl\u0259r\u0259 t\u0259siri m\u0259qam\u0131na ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259rk\u0259n, M.M. C\u0259f\u0259rovun fikirl\u0259rin\u0259 istinad edir: \u201cBizim \u0259ruz v\u0259 onun m\u00fcxt\u0259lif b\u0259hrl\u0259ri t\u0259miz \u0259r\u0259b v\u0259 ya fars \u0259ruzu say\u0131la bilm\u0259z. Az\u0259rbaycan dilinin t\u0259siri alt\u0131nda \u0259ruz bizim \u015feirimizd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus keyfiyy\u0259td\u0259 v\u0259 m\u0259hz Az\u0259rbaycan \u0259ruzu kimi meydana \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. Bu amil ana dilimizd\u0259 t\u0259fil\u0259l\u0259rin s\u0131rf \u0259r\u0259b v\u0259 ya fars dilind\u0259 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 aid olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259rini d\u0259 \u0259hat\u0259 ed\u0259 bilm\u0259sini \u0259ks etdirir.<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev ana dilimizin \u0259lifba t\u0259limind\u0259 \u201ct\u0259fil\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n hecalar v\u0259hd\u0259t hal\u0131nda\u201d qabar\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 vur\u011fulam\u0131\u015f, \u201c&#8230;s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki hecalar \u0259laq\u0259li oxunaraq s\u00f6z\u00fcn d\u00fczg\u00fcn orfoepiyas\u0131 al\u0131nana q\u0259d\u0259r davam\u201d etm\u0259si zaman\u0131 t\u0259fil\u0259nin m\u0259hz ritmik \u00fcns\u00fcr\u0259 \u00e7evrilm\u0259sini vur\u011fulay\u0131r. T\u0259dqiqatda heca qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259 ana dili s\u00f6zl\u0259rimiz\u0259 uy\u011fun olaraq, t\u0259fil\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n uzun v\u0259 q\u0131sa, nadir hallarda ikiqat uzun hecalara b\u0259rab\u0259rl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qam\u0131 da izah edilir.<br \/>M\u00fc\u0259llif t\u00fcrk dilli s\u00f6zl\u0259rin istifad\u0259si zaman\u0131 t\u0259fil\u0259nin hecaya t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 nail olur. M\u0259s\u0259l\u0259n, hecan\u0131n ikiqat uzun hecaya \u00e7evrilm\u0259si zaman\u0131 m\u0259fA\u2019il\u00fcn t\u0259fil\u0259si ikiqat uzun hecan\u0131 par\u00e7alayaraq \u201cr\u201d-i \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u0259 ke\u00e7irm\u0259si zaman\u0131 \u201cr\u201d d\u0259n sonra bir vur\u011fusuz natamam i (kor heca) e\u015fidilm\u0259sini v\u0259 bununla da v\u0259znin \u00f6d\u0259nilm\u0259si m\u00fc\u0259llif t\u0259r\u0259find\u0259n a\u00e7\u0131qlan\u0131r. M\u00fc\u0259llif fikirl\u0259rini \u015e.\u0130. X\u0259tainin misras\u0131 il\u0259 izah edir:<br \/>Q\u0131\u015f getdi-yen\u0259 b\u0259ha-ri g\u0259ldi<br \/>m\u0259f&#8217;Ul\u00fc m\u0259fA&#8217;il\u00fcn f\u0259&#8217;Ul\u00fc<br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259rinin \u015feird\u0259 i\u015fl\u0259nilm\u0259si zaman\u0131 t\u0259fil\u0259nin misra v\u0259 hecaya t\u0259sir ed\u0259 bilm\u0259sini a\u00e7\u0131qlay\u0131r. Bu zaman hecan\u0131n v\u0259znin t\u0259l\u0259bin\u0259 g\u00f6r\u0259 uzanmas\u0131n\u0131 izah edir: \u201cDurna u\u00e7uban havaya d\u00fc\u015fd\u00fc\u201d misras\u0131ndak\u0131 \u201chavaya\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc n\u0259 bu \u015f\u0259kild\u0259 yaza bil\u0259rik, n\u0259 d\u0259 oxuya bil\u0259rik. \u00c7\u00fcnki bu s\u00f6zd\u0259 (\u0259slind\u0259 h\u0259vay\u0259) \u201cva\u201d hecas\u0131 v\u0259znin t\u0259l\u0259bin\u0259 g\u00f6r\u0259 uzanmal\u0131 v\u0259 \u201cy\u0259\u201d hecas\u0131n\u0131 asanl\u0131qla \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u0259 ke\u00e7irm\u0259lidir.<br \/>Durna u &#8211; \u00e7uban h\u0259va &#8211; y\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc <br \/>La\u00e7\u0131n a &#8211; luban ova &#8211; y\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc <br \/>m\u0259fUl\u00fc m\u0259fA&#8217;il\u00fcn f\u0259\u2019Ul\u00fc\u201d<br \/>M\u00fc\u0259llif m\u00fc\u0259yy\u0259n ixtilafa s\u0259b\u0259b olan \u201cklassik \u015feirimizd\u0259 izaf\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7isi-\u201ce\u201d \u201ci\u201d kimi realla\u015f\u201dmas\u0131na da ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir.<\/p>\n<p><b>IV.II T\u0259fil\u0259nin \u0259r\u0259b v\u0259 fars dilli s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki funksiyas\u0131<\/b><\/p>\n<p>M\u0259mm\u0259d \u018fliyev t\u0259fil\u0259nin \u0259r\u0259b v\u0259 ya farsdilli s\u00f6zl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259nm\u0259si m\u0259qam\u0131na da toxunmu\u015fdur. M\u0259s\u0259l\u0259n, m\u00fc\u0259llif m\u0259fA&#8217;\u0130l\u00fcn, fA&#8217;ilAt\u00fcn, m\u00fcst\u0259f&#8217;il\u00fcn kimi t\u0259fil\u0259l\u0259rd\u0259 apostrof i\u015far\u0259sinin t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 hans\u0131 funksiya yerin\u0259 yetirm\u0259sin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir: \u201capostrof i\u015far\u0259si t\u0259fil\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7 funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir. Birincisi, \u0259r\u0259b t\u0259fil\u0259sini az\u0259rbaycanla\u015fd\u0131rd\u0131qda bo\u011faz samitini (ay\u0131n h\u0259rfini) \u0259v\u0259z edir; ikincisi, t\u0259fil\u0259nin hans\u0131 hecas\u0131nda i\u015ftirak edirs\u0259, ona q\u0259d\u0259r olan hecan\u0131n uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcn\u0259 xidm\u0259t edir; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, apostrof dayand\u0131\u011f\u0131 hecada, ayr\u0131cda ani fasil\u0259 yarad\u0131r ki, bu da t\u0259fil\u0259nin ah\u0259ngin\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir\u201d.<br \/>M\u00fc\u0259llif t\u0259fil\u0259l\u0259rin \u201cm\u00fcxt\u0259lif dill\u0259r\u0259 malik olan \u0259lifba \u0259sas\u0131nda yaz\u0131lmas\u0131na\u201d, y\u0259ni \u0259r\u0259b, fars, krill, lat\u0131n qrafikas\u0131 il\u0259 yaz\u0131lmas\u0131na baxmayaraq, \u201c\u00f6z fonetik \u00e7\u0259kisind\u0259, (o, \u00e7\u0259k\u0259ndir, \u00e7\u0259kil\u0259n deyil) normas\u0131ndan\u201d olmas\u0131n\u0131 da qeyd edir. M\u00fc\u0259llif onu da x\u00fcsusi vur\u011fulay\u0131r ki, \u201conlar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus normas\u0131nda he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik-ixtisar, n\u0259yi is\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k, h\u0259r hans\u0131 bir hecan\u0131 \u00e7\u0131xar\u0131b, yerin\u0259 ba\u015fqa bir v\u0259 iki heca \u0259lav\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil v\u0259 ya \u0259ksin\u0259\u201d.<\/p>\n<p><b>N\u018fT\u0130C\u018f<\/b><br \/>M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin \u201cT\u00fcrkdilli \u015feird\u0259 t\u0259fil\u0259nin ritmik funksiyas\u0131\u201d adl\u0131 monoqrafiyas\u0131nda t\u0259fil\u0259l\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n heca v\u0259 hecalar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n enerji il\u0259 y\u00fckl\u00fc olmas\u0131na toxunmas\u0131, t\u0259fil\u0259nin ayr\u0131l\u0131qda v\u0259 q\u0259libd\u0259ki i\u015ftirak\u0131n\u0131n bir-birind\u0259n f\u0259rqli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259si elmi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. M\u00fc\u0259llif t\u0259fil\u0259nin elmi transkripsiyas\u0131n\u0131n ciddi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131n\u0131, t\u0259fil\u0259nin oxunu\u015funu v\u0259 ya s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259sini \u0259ruz\u015f\u00fcnas \u018fkr\u0259m C\u0259f\u0259rin t\u0259qdim etdiyi qaydalara uy\u011fun \u00f6yr\u0259nilm\u0259sini, h\u0259r bir s\u00f6z\u00fcn d\u00fczg\u00fcn v\u0259 l\u0259ngim\u0259d\u0259n vaxt\u0131nda oxunmas\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259sini, \u015feirin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcn\u00fc-q\u0259libini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirib, onu d\u00fczg\u00fcn t\u0259qti etm\u0259yin \u0259sas olmas\u0131n\u0131 v\u0259 s. \u0259ruz\u015f\u00fcnasl\u0131q elmi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n aktual m\u0259qamlar kimi a\u00e7\u0131qlay\u0131r.<br \/>T\u0259fil\u0259nin elmi \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiq edilm\u0259si v\u0259 terminoloji m\u0259nas\u0131n\u0131n \u0259trafl\u0131 izah edilm\u0259si M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin t\u0259qdim etdiyi \u201cT\u00fcrkdilli \u015feird\u0259 t\u0259fil\u0259nin ritmik funksiyas\u0131\u201d adl\u0131 monoqrafiyas\u0131nda n\u0259z\u0259ri-praktik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259saslanaraq m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fir v\u0259 t\u0259dqiq edilir.<br \/>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun \u201cT\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0131biyyat\u0131\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, professor, filologiya elml\u0259ri doktoru M\u0259mm\u0259d \u018fliyevin \u201cT\u00fcrkdilli \u015feird\u0259 t\u0259fil\u0259nin ritmik funksiyas\u0131\u201d adl\u0131 monoqrafiyas\u0131 Az\u0259rbaycan \u015feirind\u0259 t\u0259fil\u0259nin inc\u0259likl\u0259rini elmi v\u0259 funksional t\u0259hlil m\u00fcst\u0259visind\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim edilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan t\u0259qdir\u0259layiqdir.<\/p>\n<p><!--colorstart:#3366FF--><span style=\"color:#3366FF\"><!--\/colorstart--><b>ZiM.Az<\/b><!--colorend--><\/span><!--\/colorend--><\/p>\n<p>.<\/p>\n<p> Mu\u0259llif huquqlar\u0131 qorunur. <\/p>\n<p>    M\u0259lumatdan istifad\u0259 etdikd\u0259 istinad mutl\u0259qdir.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<p><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><br \/>\n<br \/>[ad_2]<br \/>\n<br \/><a href=\"http:\/\/zim.az\/elm\/humanitar\/6035-salid-rfova-tflnn-rtmk-funksyasina-nzr-baxi.html\">Source link <\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ad_1] Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVAAz\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun ba\u015f elmi i\u015f\u00e7isi,AMEA-n\u0131n professoru, filologiya elml\u0259ri doktoru,Rusiya T\u0259bi\u0259t Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4027,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-4069","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xbr-xtti","wpcat-1-id"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4069","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4069"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4069\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4027"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4069"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4069"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4069"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}