{"id":4134,"date":"2023-12-29T12:04:24","date_gmt":"2023-12-29T08:04:24","guid":{"rendered":"https:\/\/yurd.info.az\/?p=4134"},"modified":"2023-12-29T12:04:24","modified_gmt":"2023-12-29T08:04:24","slug":"bilal-alarli-borcali-folklorunun-janr-ozellikleri-zim-az","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yurd.info.az\/?p=4134","title":{"rendered":"Bilal Alarl\u0131: &#8220;BOR\u00c7ALI FOLKLORUNUN JANR \u00d6Z\u018fLL\u0130KL\u018fR\u0130&#8221; \u00bb Z\u0130M.Az"},"content":{"rendered":"<p> [ad_1]<br \/>\n<\/p>\n<div><!--dle_image_begin:http:\/\/zim.az\/uploads\/posts\/2022-11\/1669316892_bilal-alarli-001.jpg|right--><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/zim.az\/uploads\/posts\/2022-11\/1669316892_bilal-alarli-001.jpg\" style=\"float:right;\" alt=\"Bilal Alarl\u0131: &quot;BOR\u00c7ALI FOLKLORUNUN JANR \u00d6Z\u018fLL\u0130KL\u018fR\u0130&quot;\" title=\"Bilal Alarl\u0131: &quot;BOR\u00c7ALI FOLKLORUNUN JANR \u00d6Z\u018fLL\u0130KL\u018fR\u0130&quot;\"\/><!--dle_image_end-->  <!--colorstart:#3366FF--><span style=\"color:#3366FF\"><!--\/colorstart--><b>Bilal Alarl\u0131 (H\u00fcseynov),<br \/><i>ADPU C\u0259lilabad filial\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llimi,<br \/>NDU-nun elml\u0259r doktorlu\u011fu \u00fczr\u0259 dissertant\u0131,<br \/>filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<\/i><!--colorend--><\/b><\/span><!--\/colorend--><\/p>\n<p><!--colorstart:#CC0000--><span style=\"color:#CC0000\"><!--\/colorstart-->BOR\u00c7ALI FOLKLORUNUN JANR \u00d6Z\u018fLL\u0130KL\u018fR\u0130<!--colorend--><\/span><!--\/colorend--><\/p>\n<p><b>Q\u0259dim Bor\u00e7al\u0131 diyar\u0131 z\u0259ngin folkloru il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. \u018fhalisi t\u00fcrk \u0259silli olan bu b\u00f6lg\u0259 tarixin m\u00fcxt\u0259lif m\u0259rh\u0259l\u0259lrind\u0259 sultanl\u0131q, \u0259mirlik, q\u0259za, mahal, h\u0259tta \u201cBor\u00e7al\u0131 Qarapapaq T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259ti\u201d kimi tan\u0131n\u0131b. \u018fvv\u0259ll\u0259r Bor\u00e7al\u0131 Aran v\u0259 Da\u011f hiss\u0259l\u0259rin\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f, sonralar Da\u011f Bor\u00e7al\u0131 (Baranl\u0131, Hamaml\u0131, A\u011fbaba, Calalo\u011flu v\u0259 Da\u015f\u0131r) \u0259razisi Erm\u0259nistana qat\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 t\u0259dric\u0259n t\u00fcrk \u0259silli \u0259hali bu yerl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. <br \/>Haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t a\u00e7d\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00f6lg\u0259 \u0259slind\u0259 Aran Bor\u00e7al\u0131d\u0131r, bu diyar Bostand\u0259r\u0259, Bolus, Qarat\u0259p\u0259, Sarvan, Candar, Q\u0131z\u0131lhac\u0131l\u0131, \u00c7\u00f6r\u00fck Q\u0259m\u0259rli, Ba\u015fke\u00e7id, A\u011fbulaq v\u0259 Barmaqs\u0131z rayonlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir. Bu diyarda eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l x\u0259z\u0259rl\u0259rin \u0259cdadlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 iskit-kimmer tayfalar\u0131n\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur. <\/b><br \/>Tarix\u00e7il\u0259r bu b\u00f6lg\u0259d\u0259n tap\u0131lan insan qal\u0131qlar\u0131n\u0131 antropoloji c\u0259h\u0259td\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin aid oldu\u011fu O\u011fuz (Kaspi) irqi tipin\u0259 daxil edirl\u0259r. <br \/>Bor\u00e7al\u0131 t\u00fcrkl\u0259rinin \u0259cdadlar\u0131n\u0131 h\u0259m d\u0259 q\u0131p\u00e7aq, bunt\u00fcrk, kimmer, hun, bulqar, savir v\u0259 ono\u011fur tayfalar\u0131 il\u0259 ba\u011flay\u0131rlar. Bor\u00e7al\u0131n\u0131 \u201cQurd adamlar\u0131n yurdu\u201d, \u201cQurd \u00e7alas\u0131\u201d da adland\u0131r\u0131rlar. Tarixi hadis\u0259l\u0259r, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri Bor\u00e7al\u0131n\u0131n milli t\u0259rkibin\u0259 t\u0259sirsiz \u00f6tm\u0259mi\u015f, zaman-zaman buraya erm\u0259nil\u0259r, aysorlar, yunanlar, Svanetiya k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259ri yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 16). B\u00fct\u00fcn bu tarixi silk\u0259l\u0259nm\u0259l\u0259r\u0259 baxmayaraq, yerli t\u00fcrk \u0259halisi \u00f6z etnik ad\u0259tl\u0259rini, folklorunu ya\u015fatm\u0131\u015f, n\u0259sill\u0259rd\u0259n-n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bor\u00e7al\u0131 folklor m\u00fchitinin \u0259hat\u0259 dair\u0259si geni\u015fdir, x\u00fcsus\u0259n bu ad alt\u0131nda tan\u0131nan a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259ti daha b\u00f6y\u00fck \u0259razini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdirir. M\u0259h\u0259rr\u0259m Qas\u0131ml\u0131 \u201cOzan-a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259ti\u201d ara\u015fd\u0131rmas\u0131nda  Bor\u00e7al\u0131 a\u015f\u0131q m\u00fchitinin \u00f6z s\u0259n\u0259t \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 co\u011frafi h\u00fcdudlarla m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir: \u201cBor\u00e7al\u0131 mahal\u0131ndan \u0259lav\u0259 qon\u015fu Ba\u015fke\u00e7id, Qarayaz\u0131, Qara\u00e7\u00f6p regionlar\u0131 da s\u0259n\u0259t ah\u0259ngind\u0259ki uy\u011funlu\u011fa g\u00f6r\u0259 bu m\u00fchitin ad\u0131 alt\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qazax mahal\u0131n\u0131n da b\u00f6y\u00fck bir k\u0259simi Bor\u00e7al\u0131 a\u015f\u0131q m\u00fchitin\u0259 m\u0259xsus s\u0259n\u0259t \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Tarixi bax\u0131mdan yana\u015fd\u0131qda buraya iyirminci y\u00fczilliy\u0259 q\u0259d\u0259r Tiflis \u0259razisini d\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k olar\u201d (Qas\u0131ml\u0131 2011: 222). <br \/>\u00d6z folklor z\u0259nginliyi il\u0259 diqq\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n Qara\u00e7\u00f6p yurdu 1880-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Bor\u00e7al\u0131 sultanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015fdur. D\u00fcz-\u018fyr\u0259m (Ayr\u0131m), Qazlar, Qaraba\u011fl\u0131, Ke\u015f\u0259li, L\u0259mb\u0259li, Pald\u0131 (Baldoy-Bald\u00f6y), T\u00fcll\u0259r, Yor-Mu\u011fanl\u0131 k\u0259ndl\u0259ri Qara\u00e7\u00f6p icmas\u0131na daxildir. Bundan ba\u015fqa, Qombor k\u0259ndind\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrkl\u0259r d\u0259 milli d\u0259y\u0259rl\u0259rini qoruyub saxlay\u0131rlar. Saqareco rayonu \u00f6z ad\u0131nda t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259yini, D\u0259d\u0259 Qorqud \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini ya\u015fad\u0131r v\u0259 bu s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u201cQaraca yurdu\u201d dem\u0259kdir. Qaraca \u00c7oban \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131\u201dn\u0131n \u0259sas q\u0259hr\u0259manlar\u0131ndan biridir. Qara\u00e7\u00f6p Saqareco rayonunun bir hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil edir. G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u00f6zl\u0259ri Saqareconu \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrkl\u00fck\u201d (Didi-T\u00fcrkoba) d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn toponimi say\u0131rlar. Maraql\u0131d\u0131r ki, bir m\u0259nas\u0131 \u201cqara camaat\u201d kimi yozulan Qara\u00e7\u00f6p el aras\u0131nda Yor Mu\u011fanl\u0131 adlan\u0131r v\u0259 burada ya\u015fayan \u0259halinin Mu\u011fanl\u0131 elin\u0259 m\u0259nsub oldu\u011fu bildirirlir. Mu\u011fan s\u00f6z\u00fcn\u00fc is\u0259 mu\u011f t\u00fcrk tayfas\u0131n\u0131n yurdu kimi m\u0259naland\u0131r\u0131rlar (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 43-46). Qara\u00e7\u00f6p \u201cQaraca Qala\u201d kimi yozulur, bu yerl\u0259rd\u0259 ya\u015fayanlar\u0131n Qarapapaq\/T\u0259r\u0259k\u0259m\u0259 adland\u0131r\u0131lan boyla, q\u0131p\u00e7aqlarla ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 haqq\u0131nda versiyalar da var (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 16-17). G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Bor\u00e7al\u0131n\u0131n yer-yurd adlar\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 folklor ya\u015fad\u0131r. H\u0259r toponim m\u00fcxt\u0259lif \u0259fsan\u0259, r\u0259vay\u0259t v\u0259 \u0259hvalatlarla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu diyarda ya\u015fayanlar\u0131n yadda\u015f x\u0259zin\u0259si is\u0259 folklorumuzun bir qolunu t\u0259\u015fkil edir. <br \/>Bor\u00e7al\u0131 folklorunu Valeh Hac\u0131lar, Elxan M\u0259mm\u0259dli, Tinatin M\u0259mm\u0259dova, N\u0259riman \u018fbd\u00fclr\u0259hmanl\u0131 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 \u00f6yr\u0259nmi\u015fl\u0259r. Bu diyar h\u0259m d\u0259 a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259tin\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fdir. A\u015f\u0131q Sad\u0131q, A\u015f\u0131q M\u0259h\u0259mm\u0259d, X\u0131nd\u0131 M\u0259mm\u0259d, A\u015f\u0131q Alxan Qarayaz\u0131l\u0131, A\u015f\u0131q Musa Qara\u00e7\u00f6pl\u00fc, A\u015f\u0131q \u018fmrah, H\u00fcseyn Saracl\u0131, A\u015f\u0131q Kamandar, A\u015f\u0131q Aslan Kosal\u0131 v\u0259 ba\u015fqa a\u015f\u0131qlar Az\u0259rbaycan a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259tind\u0259 \u00f6n\u0259mli yer tutan s\u0259n\u0259tkarlar olmu\u015flar (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 7). Bor\u00e7al\u0131 folklor m\u00fchitinin z\u0259nginliyi a\u015f\u0131q yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bor\u00e7al\u0131 a\u015f\u0131qlar\u0131 s\u0259n\u0259t\u0259 \u00f6z saz havalar\u0131 il\u0259 g\u0259lmi\u015fl\u0259r. \u00c7oxlu a\u015f\u0131q b\u0259st\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 yer-yurd ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan \u201cFaxral\u0131 m\u00fcx\u0259mm\u0259si\u201d, \u201cFaxral\u0131 Dilq\u0259mi\u201d, \u201cBa\u015fke\u00e7id g\u00f6z\u0259ll\u0259m\u0259si\u201d v\u0259 dig\u0259r saz havalar\u0131n\u0131 b\u00f6lg\u0259nin s\u0259n\u0259t\u0259 t\u00f6hf\u0259l\u0259ri saymaq olar (Qas\u0131ml\u0131 2011: 225). B\u00f6lg\u0259d\u0259n m\u00fcxt\u0259lif dastanlar yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Dastanlar\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259sind\u0259, janr\u0131n dinamikas\u0131nda deyi\u015fm\u0259l\u0259r, s\u0259f\u0259rnam\u0259l\u0259r, g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r, b\u0259z\u0259m\u0259l\u0259r, hekay\u0259tl\u0259r v\u0259 \u0259hvalatlar m\u00fch\u00fcm m\u0259rh\u0259l\u0259ni t\u0259\u015fkil edir (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 172-208). Dastan\u0131n janrdaxili d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259ri kimi diqq\u0259ti \u00e7\u0259k\u0259n bu n\u00fcmun\u0259l\u0259r h\u0259cm f\u0259rqi il\u0259 yana\u015f\u0131, strukturuna v\u0259 tematik t\u0259yinat\u0131na g\u00f6r\u0259 ayr\u0131ca folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri kimi yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u201c\u015eair N\u0259bi il\u0259 \u015eair Abdullan\u0131n deyi\u015fm\u0259si\u201d (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 182-186), \u201cA\u015f\u0131q Alxan Qarayaz\u0131l\u0131n\u0131n Qara\u00e7\u00f6pl\u00fc A\u015f\u0131q Musa il\u0259 deyi\u015fm\u0259si\u201d, \u201cFaxral\u0131 \u015fairl\u0259ri R\u0259him N\u0259bi o\u011flu il\u0259 \u0130smay\u0131l G\u00fcll\u0259rin deyi\u015fm\u0259si\u201d (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 203-208) dastan janr\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcl\u00fcnd\u0259 dayanan deyi\u015fm\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259ridir. Deyi\u015fm\u0259l\u0259rin bir qismi dastanvari m\u0259tnl\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunur. G\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r is\u0259 m\u0259tnli n\u0259zm par\u00e7alar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015fdur. Lakin bu n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n a\u015f\u0131qlar\u0131n haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilir, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn m\u0259qs\u0259di na\u011f\u0131l olunur, g\u00f6r\u00fc\u015f zaman\u0131 a\u015f\u0131qlar\u0131n deyi\u015fm\u0259 s\u0259hn\u0259si t\u0259svir edilir. \u201cA\u015f\u0131q Musan\u0131n Azafl\u0131 Mikay\u0131lla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc\u201d bel\u0259 ba\u015flay\u0131r: \u201cA\u015f\u0131q Musa t\u0259kc\u0259 Qara\u00e7\u00f6pd\u0259 yox, G\u0259nc\u0259basardan, Tovuzdan, Qazaxdan, Bor\u00e7al\u0131dan, Ba\u015fke\u00e7idd\u0259n, Qarayaz\u0131dan bel\u0259 h\u0259r yerd\u0259 tan\u0131nan el s\u0259n\u0259tkar\u0131yd\u0131. \u00dcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r bel\u0259 qo\u015fqular\u0131n\u0131 sev\u0259-sev\u0259 oxuyard\u0131lar. Qara\u00e7\u00f6p m\u0259clisl\u0259rin\u0259 d\u0259v\u0259t alan a\u015f\u0131qlar A\u015f\u0131q Musan\u0131n xeyir-duas\u0131n\u0131 al\u0131rd\u0131lar, onunla yekb\u0259yek deyi\u015fm\u0259y\u0259 c\u00fcr\u0259t etm\u0259zdil\u0259r. Tovuzlu ad\u0131b\u0259lli el \u015fairi, ustad A\u015f\u0131q Mikay\u0131l Azafl\u0131 da cavanl\u0131\u011f\u0131nda A\u015f\u0131q Musan\u0131n m\u0259clisind\u0259 olub, onun xeyir-duas\u0131n\u0131 al\u0131b\u201d (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 198). G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn m\u0259qs\u0259di, mahiyy\u0259ti dil\u0259 g\u0259tiril\u0259nd\u0259n sonra A\u015f\u0131q Musa il\u0259 Mikay\u0131l Azafl\u0131 deyi\u015fir. A\u015f\u0131q Musa deyir:<\/p>\n<p>Yaylaqlarda toy-d\u00fcy\u00fcn\u00fcn \u00e7a\u011f\u0131d\u0131,<br \/>Arzulu toylar\u0131 \u00e7alsan, nec\u0259di?<br \/>\u00d6z\u00fcm ba\u011fban, k\u00f6nl\u00fcm b\u00fclb\u00fcl ba\u011f\u0131d\u0131,<br \/>K\u00fcs\u0259nin k\u00f6nl\u00fcn\u00fc alsan nec\u0259di?<\/p>\n<p>Mikay\u0131l Azafl\u0131 cavab verir:<br \/>Tale qism\u0259tim\u0259 toy-d\u00fcy\u00fcn yaz\u0131b,<br \/>Toy-d\u00fcy\u00fcn m\u0259nimdi, \u00e7alaram, ustad.<br \/>Co\u015fuban \u00e7a\u011flay\u0131b, \u015fir kimi q\u0131z\u0131b,<br \/>\u0130ncimi\u015f k\u00f6nl\u00fcn\u00fc alaram, ustad (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 201).<\/p>\n<p>S\u0259f\u0259rl\u0259r d\u0259 deyi\u015fm\u0259 s\u0259hn\u0259l\u0259ri il\u0259 z\u0259ngindir v\u0259 bu deyi\u015fm\u0259l\u0259r prinsipial, iddial\u0131 m\u00f6vqeyi il\u0259 se\u00e7ilir. S\u0259f\u0259r(nam\u0259) dastan \u0259n\u0259n\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan a\u015f\u0131q yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 n\u00fcmun\u0259si say\u0131l\u0131r. A\u015f\u0131qlar\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259f\u0259rl\u0259ri \u201cdastan, hekay\u0259t v\u0259 \u0259hvalatlar\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015f\u201d, \u201cmaraql\u0131 bir hadis\u0259ni, maraql\u0131 bir tarixi\u201d \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir (Qas\u0131ml\u0131 v\u0259 Allahmanl\u0131 2019: 188). A\u015f\u0131q \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 \u201cKoro\u011flu\u201d dastan\u0131nda qollar\u0131n b\u00f6y\u00fck bir qisminin s\u0259f\u0259r ad\u0131 il\u0259 t\u0259qdim olundu\u011funu, bu s\u0259f\u0259rl\u0259rin Koro\u011flunun q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131na, h\u0259m\u00e7inin apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 mahiyy\u0259tini a\u00e7ma\u011fa xidm\u0259t etdiyini yaz\u0131rlar (Ozan-a\u015f\u0131q ensiklopediyas\u0131, I 2020: 268). \u201cA\u011facan\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 s\u0259f\u0259ri\u201d adl\u0131 n\u00fcmun\u0259d\u0259 hadis\u0259l\u0259r \u018frzurumda ba\u015f verir v\u0259 \u015eorag\u00fcl mahal\u0131ndan g\u0259lmi\u015f \u015fair A\u011facanla M\u0259h\u0259mm\u0259d v\u0259 Dollu Mustafa aras\u0131nda deyi\u015fm\u0259l\u0259r olur. Bu deyi\u015fm\u0259l\u0259r h\u0259m d\u0259 q\u0131f\u0131lb\u0259nd xarakterlidir. S\u0259f\u0259rnam\u0259nin m\u0259tni dastan m\u0259tnind\u0259n se\u00e7ilmir: \u201c&#8230;Dollu Mustafa g\u00f6t\u00fcr\u00fcr g\u00f6r\u0259k n\u0259 deyir:<\/p>\n<p>Arif olan, g\u0259lin siz\u0259 s\u00f6yl\u00fcy\u00fcm, olun hal\u0131,<br \/>A\u011fal\u0131q, b\u0259ylik, pa\u015fal\u0131q, t\u00fcrkl\u0259rin n\u0259slind\u0259di.<br \/>Ne\u00e7\u0259 min il ke\u00e7ib, R\u0259sul al\u0259mn\u0259n b\u0259ri,<br \/>Ay dolan\u0131b g\u0259rdi\u015f eyl\u0259r, il hans\u0131 f\u0259slind\u0259di?<\/p>\n<p>A\u011facan deyir ki, pa\u015falara yaltaqlanma, indi s\u00f6z\u00fcn\u0259 cavab verim qulaq as:<\/p>\n<p>Arif olan, g\u0259lin m\u0259n d\u0259 s\u00f6yl\u00fcy\u00fcm, olun hal\u0131,<br \/>B\u00fct\u00fcn g\u00fcll\u0259r ham\u0131s\u0131 bir-bir \u00f6z n\u0259slind\u0259di.<br \/>1334 il ke\u00e7ib R\u0259sul al\u0259mn\u0259n b\u0259ri,<br \/>Ay dolan\u0131b g\u0259rdi\u015f ed\u0259r, il cahar f\u0259slind\u0259di (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 191-192). <\/p>\n<p>A\u015f\u0131q b\u0259z\u0259m\u0259l\u0259ri v\u0259 a\u015f\u0131q \u0259hvalatlar\u0131n\u0131 \u201cQara\u00e7\u00f6p s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259ri\u201d d\u0259 adland\u0131r\u0131rlar. Qara\u00e7\u00f6p m\u0259clisl\u0259rind\u0259, y\u0131\u011fnaqlarda Qara\u00e7\u00f6p s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259rin\u0259 yer verilirdi ki, \u201cbu da a\u011f\u0131r dastanlardak\u0131 fasil\u0259l\u0259rd\u0259, sanki n\u0259f\u0259slik rolunu oynay\u0131r, m\u0259clis \u0259hlinin ovqat\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015firdi\u201d (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 491). Qara\u00e7\u00f6p m\u0259clisl\u0259rini A\u015f\u0131q Musan\u0131n, A\u015f\u0131q \u0130vad\u0131n, A\u015f\u0131q Teymurun, \u018fslio\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259din, \u015eair Ba\u011f\u0131n\u0131n, A\u015f\u0131q \u015eax\u0259s\u0259nin, A\u015f\u0131q Dursunun, A\u015f\u0131q Cavan\u015firin n\u0259ql etdikl\u0259ri s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259r b\u0259z\u0259yirdi. S\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259rin m\u0259zmunu da maraql\u0131d\u0131r: \u201cQara\u00e7\u00f6p s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259ri ki\u00e7ik dastanlar\u0131 xat\u0131rlad\u0131r, ba\u015f verm\u0259 m\u0259kanlar\u0131, s\u00fcjetl\u0259ri, i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131, meydana \u00e7\u0131xanlar\u0131, \u00fcst\u00fcn g\u0259l\u0259nl\u0259ri, m\u0259\u011flub olanlar\u0131 var. Bununla yana\u015f\u0131, o s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259 inc\u0259 yumor da n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131r, bu da t\u0259bii ki, m\u0259clis \u0259hlinin \u0259hval\u0131n\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa hesablan\u0131b\u201d (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 491). B\u0259z\u0259m\u0259 adl\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259 na\u011f\u0131l kimi ba\u015flay\u0131r, dastan kimi bitir. \u201cMolla Qas\u0131m\u0131n Al\u0131 ki\u015fini b\u0259z\u0259m\u0259si\u201d n\u00fcmun\u0259sind\u0259 n\u0259v\u0259si yerind\u0259 dul g\u0259lin\u0259 a\u015fiq olan Zorba Al\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259rd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 491-493). \u018fslind\u0259, bu b\u0259z\u0259m\u0259 bir el q\u0131na\u011f\u0131d\u0131r. Qara\u00e7\u00f6p a\u015f\u0131qlar\u0131n\u0131n s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri \u0259hvalatlar da b\u0259z\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 yax\u0131n m\u00f6vzudad\u0131r. \u201cA\u015f\u0131q Musan\u0131n nigah \u0259hvalat\u0131\u201dnda T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n g\u0259lmi\u015f ya\u015fl\u0131 bir \u0259f\u0259ndinin cavan bir qad\u0131nla evl\u0259nm\u0259sind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131l\u0131r (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 494-495). G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259rin adlar\u0131 f\u0259rql\u0259ns\u0259 d\u0259, m\u0259zmunu bir-birin\u0259 ox\u015fard\u0131r. \u201cA\u015f\u0131q Musan\u0131n da\u011f \u0259hvalat\u0131\u201d, \u201cA\u015f\u0131q Musan\u0131n B\u0259l\u0259k\u0259n \u0259hvalat\u0131\u201d dialoqlar v\u0259 deyi\u015fm\u0259l\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f s\u0259hn\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 498-507). \u201c\u015eair Ba\u011f\u0131n\u0131n ov \u0259hvalat\u0131\u201d is\u0259 ba\u015fag\u0259ldini t\u0259svir ed\u0259n qo\u015fmaya hesablan\u0131b:<\/p>\n<p>Q\u0131\u015f\u0131n bir g\u00fcn\u00fcyd\u00fc, mehriban day\u0131,<br \/>T\u0259\u015frif q\u0131l\u0131b g\u0259ldi biz\u0259 ov\u00e7ular.<br \/>M\u0259ni d\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rik etdil\u0259r,<br \/>Y\u00f6n g\u00f6t\u00fcr\u00fcb getdi d\u00fcz\u0259 ov\u00e7ular.<\/p>\n<p>Bir qaralt\u0131 g\u00f6r\u00fcb tez dayand\u0131lar,<br \/>Qartikan kolunu ov\u00e7u sand\u0131lar.<br \/>Ki\u015fil\u0259r bir-birin\u0259 arxaland\u0131lar,<br \/>Endirdi t\u00fcf\u0259ngi diz\u0259 ov\u00e7ular.<\/p>\n<p>B\u0259xti \u00fczl\u0259rin\u0259 g\u00fclm\u0259y\u0259n ov\u00e7ular\u0131n ba\u015fag\u0259ldisi \u015eair Ba\u011f\u0131n\u0131n evind\u0259 ya\u011fl\u0131 x\u0259ng\u0259l yeyib da\u011f\u0131l\u0131\u015fmaqla bitir (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 524-525). <br \/>Deyi\u015fm\u0259 janr etibar\u0131 il\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259nin a\u015f\u0131q \u015feiri \u015f\u0259klin\u0259 uy\u011fun hadis\u0259 il\u0259 ba\u011flant\u0131s\u0131d\u0131r. Amma bir deyi\u015fm\u0259nin s\u00f6yl\u0259m\u0259 variant\u0131nda bir ne\u00e7\u0259 deyi\u015fm\u0259 \u015feir \u015f\u0259klind\u0259n d\u0259 istifad\u0259 olunur. \u201c\u015eair \u0130vad\u0131n Touzdu Xan\u0131mnan deyi\u015fm\u0259si\u201dnd\u0259 t\u0259kc\u0259 deyi\u015fm\u0259 janr\u0131na deyil, t\u0259r\u0259nn\u00fcm, t\u0259rif v\u0259 d\u00f6\u015f\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 m\u00fcraci\u0259t olunur. \u201c\u015eair \u0130vad saz\u0131 sin\u0259sin\u0259 bas\u0131r, g\u00f6r\u0259k Xan\u0131ma n\u0259 deyir:<\/p>\n<p>C\u0259mi k\u00f6n\u00fcll\u0259ri p\u0259rvaz eyl\u0259din,<br \/>O n\u0259di ki, xo\u015f avaz\u0131 g\u00f6z\u0259ldi?<br \/>Doqquz qula\u011f\u0131 var, on d\u00f6rd doda\u011f\u0131,<br \/>H\u0259mi q\u0131\u015f\u0131, h\u0259mi yaz\u0131 g\u00f6z\u0259ldi?\u201d (Qara\u00e7\u00f6p 20196: 491).   <\/p>\n<p>Xan\u0131m, \u015eair \u0130vad\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fcn cavab\u0131n\u0131 tapa bilmir. \u201cDurnaboylu, qaymaq dodaql\u0131 Xan\u0131m\u201d ona naz-q\u0259mz\u0259 sat\u0131r, \u015eair \u0130vad qocald\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlay\u0131b qubarlan\u0131r, g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, g\u00f6r\u0259k n\u0259 deyir:<\/p>\n<p>Qojalmam\u0131\u015famsa, cavan da d\u00f6y\u00fcl\u0259m,<br \/>T\u00f6k\u00fcl\u00fcb a\u011fz\u0131mnan \u00e7i\u015f, \u0259ld\u0259n gedif.<br \/>\u018fllini-altm\u0131\u015f\u0131 ke\u00e7irmi\u015f\u0259m m\u0259n,<br \/>\u00d6t\u00fcfd\u00fc yar\u0131dan ya\u015f, \u0259ld\u0259n gedif.<\/p>\n<p>T\u0259bim yoxdu saz\u0131 yax\u015f\u0131 \u00e7alma\u011fa,<br \/>Deyif, g\u00f6z\u0259ll\u0259ri yada salma\u011fa.<br \/>Nazd\u0131 xan\u0131m, s\u0259nin k\u00f6nl\u00fcn alma\u011fa,<br \/>Azal\u0131f t\u0259m\u0259nnam, ba\u015f \u0259ld\u0259n gedif.<\/p>\n<p>O\u011frun bax\u0131r daldalardan g\u00f6z\u0259l\u0259,<br \/>H\u0259r n\u0259 idis\u0259 dedi g\u00f6z\u0259l-g\u00f6z\u0259l\u0259.<br \/>\u0130vad, urfun p\u0259rviz etm\u0259z g\u00f6z\u0259l\u0259,<br \/>U\u00e7ufdu konlumnan qu\u015f, \u0259ld\u0259n gedif (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 513).<\/p>\n<p>Deyi\u015fm\u0259 t\u0259hkiy\u0259l\u0259rinin bu \u015f\u0259kild\u0259 qurulmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n m\u0259zmunun a\u015f\u0131q \u015feirinin yaln\u0131z bir deyi\u015fm\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 olmamas\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259ri dastan janr\u0131na yax\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. \u0130namla dem\u0259k olar ki, bu tipli s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259r dastanlar\u0131n yaranmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm m\u0259rh\u0259l\u0259ni t\u0259\u015fkil edir. Bor\u00e7al\u0131n\u0131n b\u00f6lg\u0259 s\u0259ciyy\u0259li dastanlar\u0131ndan s\u00f6hb\u0259t a\u00e7an M\u0259h\u0259rr\u0259m Qas\u0131ml\u0131 hekay\u0259t v\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259ri d\u0259 unutmur, \u015eair N\u0259bi, \u015eair A\u011facan, X\u0131nd\u0131 M\u0259mm\u0259d, S\u0259ad\u0259t Buta v\u0259 ba\u015fqa s\u0259n\u0259tkarlarla ba\u011fl\u0131 bel\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri x\u00fcsusi olaraq xat\u0131rlad\u0131r (Qas\u0131ml\u0131 2011: 226).     <br \/>\u015eair N\u0259bi Bor\u00e7al\u0131, el \u015fairi A\u011facan Cabbar o\u011flu, T\u0259hl\u0259li \u015fair Novruz, \u0130smay\u0131l G\u00fcll\u0259r, A\u015f\u0131q Sona, A\u015f\u0131q Alxan Qarayaz\u0131l\u0131, A\u015f\u0131q Aslan Kosal\u0131, M\u0259h\u0259mm\u0259d Sadaxl\u0131 v\u0259 Zahid \u018fl\u0259mpa\u015fal\u0131dan yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015f dastanlar Bor\u00e7al\u0131da s\u00f6z s\u0259n\u0259tinin qiym\u0259tli n\u00fcmun\u0259l\u0259ridir (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, II 2013: 381-388).   <br \/>Yekun olaraq dey\u0259 bil\u0259rik ki, Bor\u00e7al\u0131 a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259tinin \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirdiyi deyi\u015fm\u0259l\u0259r, s\u0259f\u0259r(nam\u0259)l\u0259r, g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r, \u0259hvalatlar, b\u0259z\u0259m\u0259l\u0259r, hekay\u0259tl\u0259r, s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259r dastan\u0131n janrdaxili d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259ri say\u0131l\u0131r. Bu c\u00fcr t\u0259hkiy\u0259l\u0259r\u0259 dig\u0259r a\u015f\u0131q m\u00fchitl\u0259rind\u0259 d\u0259 rast g\u0259lirik, lakin Ba\u015fke\u00e7id v\u0259 Qara\u00e7\u00f6p d\u0259 daxil olmaqla Bor\u00e7al\u0131 a\u015f\u0131q m\u00fchiti daha geni\u015f areala \u00e7\u0131xa bilmi\u015fdir, D\u0259d\u0259 Qorqud boylar\u0131ndan \u00fcz\u00fcb\u0259ri yol alaraq, \u201cKoro\u011flu\u201d qollar\u0131ndan \u015fax\u0259l\u0259n\u0259r\u0259k regional x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri ya\u015fada bilmi\u015f, inki\u015faf etdirmi\u015fdir.<br \/>Bor\u00e7al\u0131 folklorunun h\u0259m lirik, h\u0259m d\u0259 epik \u00f6rn\u0259kl\u0259rind\u0259 r\u0259ngar\u0259ng janr \u00f6z\u0259llikl\u0259ri m\u00f6vcuddur. T\u0259kc\u0259 r\u0259vay\u0259t janr\u0131 \u0259hvalatlar, uydurmalar, s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259r v\u0259 hekay\u0259tl\u0259r kimi janrdaxili d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259r\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 66). A\u015f\u0131q r\u0259vay\u0259tl\u0259rin\u0259 \u00f6rn\u0259k olan s\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259r epik folklor janr\u0131 kimi d\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. S\u00f6yl\u0259m\u0259l\u0259r ad\u0131 alt\u0131nda ibr\u0259tamiz hadis\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, komik n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olan \u0259hvalatlar da verilir. \u201c\u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc i\u015far\u0259\u201d s\u00f6yl\u0259m\u0259sind\u0259 deyilir: \u201cB\u00f6y\u00fck bir m\u0259clisd\u0259 plov yey\u0259n a\u011fan\u0131n b\u0131\u011f\u0131na d\u00fcy\u00fc d\u0259n\u0259si yap\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 t\u0259r\u0259fd\u0259 oturan n\u00f6k\u0259r g\u00f6r\u00fcr. O, tez aya\u011fa durub deyir:<br \/>-A\u011fa, be\u015f qarda\u015f\u0131 g\u00f6nd\u0259r t\u00f6vl\u0259nin h\u0259y\u0259tini t\u0259mizl\u0259sinl\u0259r.<br \/>Bu i\u015far\u0259ni a\u011fadan ba\u015fqa he\u00e7 k\u0259s ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fcr. Odur ki, \u0259li il\u0259 a\u011fz\u0131n\u0131 t\u0259mizl\u0259yir. N\u00f6k\u0259r \u201cbe\u015f qarda\u015f\u201d dey\u0259nd\u0259 \u0259lin be\u015f barma\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu\u201d (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 68-98). <br \/>R\u0259vay\u0259tl\u0259r haqq\u0131nda onun toplay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n maraql\u0131 m\u00fclahiz\u0259si vard\u0131r: \u201cN\u0259 vaxtsa deyilmi\u015f \u0259n b\u00f6y\u00fck yalan\u0131n ki\u00e7ik h\u0259qiq\u0259ti el\u0259 onun n\u0259 vaxtsa deyilm\u0259sidir. Bel\u0259c\u0259 r\u0259vay\u0259tl\u0259r \u00f6z b\u0259z\u0259m\u0259 v\u0259 d\u00fcz\u0259m\u0259l\u0259ri il\u0259 bizi n\u0259 vaxtsa olmu\u015f bir h\u0259qiq\u0259t\u0259 s\u0259sl\u0259yir\u201d (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 66). \u201cG\u0259lin-qaynana\u201d r\u0259vay\u0259ti ail\u0259-m\u0259i\u015f\u0259t m\u00f6vzusundad\u0131rsa, \u201cN\u0259n\u0259vay\u201d r\u0259vay\u0259ti toponimik xarakterlidir: \u201cAlget \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 a\u011fir\u00e7\u0259k t\u0259nha qar\u0131 ya\u015fay\u0131rm\u0131\u015f. Q\u0131zlar\u0131&#8230;  k\u00f6\u00e7\u00fcbm\u00fc\u015f bu qar\u0131n\u0131n. O\u011flu olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 q\u0131z n\u0259v\u0259sini yan\u0131nda b\u00f6y\u00fcd\u00fcrm\u00fc\u015f. \u0130ll\u0259r ke\u00e7ib gedir. Q\u0131z b\u00f6y\u00fcy\u00fcb d\u00fcnya g\u00f6z\u0259li olur. El\u00e7i el\u00e7i dal\u0131nca g\u0259lirmi\u015f. \u201cN\u0259v\u0259m h\u0259l\u0259 k\u00f6rp\u0259dir\u201d \u2013 dey\u0259 qar\u0131 n\u0259v\u0259sini he\u00e7 kim\u0259 vermirmi\u015f. <br \/>G\u00fcnl\u0259rin birind\u0259 qar\u0131 q\u0131z\u0131 evd\u0259 qoyub yolun k\u0259nar\u0131ndak\u0131 bula\u011fa gedir. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n bir ne\u00e7\u0259 cavan, q\u0131z\u0131 at\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 qald\u0131r\u0131b qa\u00e7\u0131r\u0131r. Atl\u0131lar bula\u011f\u0131n yan\u0131ndan ke\u00e7\u0259rk\u0259n q\u0131z\u0131n a\u011fz\u0131ndak\u0131 d\u0259smal d\u00fc\u015f\u00fcr. O, n\u0259n\u0259sini g\u00f6r\u0259n t\u0259k q\u0131\u015fq\u0131r\u0131r ki, \u201cN\u0259n\u0259 vay, vay&#8230;\u201d<br \/>El\u0259 o g\u00fcnd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 kimi h\u0259min yer\u0259 \u201cN\u0259n\u0259vay\u201d deyirl\u0259r\u201d (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 66-67). <br \/>\u201c\u015eah v\u0259 \u00c7oban\u201d, \u201cQuyu qazan \u00f6z\u00fc d\u00fc\u015f\u0259r\u201d, \u201cO boyda eni\u015fin o boyda da yoxu\u015fu var\u201d v\u0259 ba\u015fqa bu kimi Qara\u00e7\u00f6p r\u0259vay\u0259tl\u0259ri olmu\u015f \u0259hvalatlard\u0131r (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 384-400). \u201cBir Novruz r\u0259vay\u0259ti\u201d is\u0259 \u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si inanclar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ni\u015fanl\u0131s\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 ged\u0259n o\u011flan at\u0131n\u0131n cilovunu ba\u015f\u0131n\u0131 torpa\u011fa \u0259ymi\u015f tut a\u011fac\u0131na ba\u011flay\u0131r, qay\u0131danda g\u00f6r\u00fcr ki, a\u011fac\u0131n buda\u011f\u0131 qalx\u0131b, at da budaqdan as\u0131l\u0131 qal\u0131b (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 467). Bu m\u0259qamda r\u0259vay\u0259t \u0259fsan\u0259 il\u0259 ox\u015far m\u0259zmun da\u015f\u0131y\u0131r. \u201cOlub-ke\u00e7\u0259nl\u0259r\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda xatir\u0259l\u0259r (memoriat) v\u0259 \u0259hvalatlar verilir. Xatir\u0259l\u0259r, ad\u0131ndan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rl\u0259 v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n hadisl\u0259r\u0259l\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Xatir\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259hvalatlar\u0131n aras\u0131nda bir yax\u0131nl\u0131q var. A\u015f\u0131q \u0259hvalatlar\u0131nda a\u015f\u0131qlar\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259n hadis\u0259l\u0259rd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131l\u0131rd\u0131sa, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259zmunlu \u0259hvalatlarda ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rin rastla\u015fd\u0131\u011f\u0131 olaylar yer alm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cH\u0259villik ki\u015finin \u0259hvalatlar\u0131\u201d, \u201cHac\u0131 Usufun \u0259hvalatlar\u0131\u201d, \u201cN\u0259jm\u0259ddin ki\u015finin \u0259hvalatlar\u0131\u201d v\u0259 dig\u0259r \u0259hvalatlar\u0131n bir qismi komik xarakterd\u0259dir (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 405-413). \u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r d\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rin ba\u015f\u0131na g\u0259lmi\u015f g\u00fclm\u0259li hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 l\u0259tif\u0259nin janrdaxili d\u0259yi\u015fimidir. Qara\u00e7\u00f6pd\u0259 ba\u015f\u0131na q\u0259rib\u0259 \u0259hvalat g\u0259l\u0259nl\u0259r h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259b\u0259d\u0259l\u0259rin q\u0259hr\u0259man\u0131d\u0131r. \u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 deyilir: \u201cCamalo\u011flu V\u0259li yolnan gedirmi\u015f. Qon\u015funun u\u015fa\u011f\u0131 onu g\u00f6r\u00fcb deyir:<br \/>-A V\u0259li baba, u\u011fur olsun!<br \/>Ki\u015fi cavab\u0131nda qay\u0131d\u0131r ki:<br \/>-A g\u0259y\u0259, u\u011furu-zad\u0131 yoxdu, burya, q\u0131z\u0131m\u0131n \u00f6y\u00fcn\u0259 gedir\u0259m!\u201d (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 420).<br \/>\u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259rl\u0259 r\u0259vay\u0259tl\u0259rin d\u0259 ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259ri var. Komik m\u0259zmunlu r\u0259vay\u0259tl\u0259r \u015f\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r\u0259 b\u0259rab\u0259r tutulur. N\u0259riman \u018fbd\u00fclr\u0259hmanl\u0131n\u0131n \u201c\u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r\u201d adl\u0131 toplusunda verilmi\u015f \u201cO boyda eni\u015fin o boyda da yoxu\u015fu var\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 \u015f\u0259b\u0259d\u0259 (\u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r 1991: 5-6) \u201cQara\u00e7\u00f6p\u201d ensiklopedik toplusunda r\u0259vay\u0259t kimi t\u0259qdim olunur (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 387-388). \u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259rin bir qismi is\u0259 zarafat kimi verilir. \u201cHaj\u0131 Usufun zarafat\u0131\u201dnda deyilir: \u201cHaj\u0131 Usuf ki\u015fi yar\u0131zarafat-yar\u0131do\u011fru deyirmi\u015f:<br \/>-M\u0259n kotan\u0131n qolunu n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259rin\u0259 ba\u011fl\u0131y\u0131ram, g\u0259n\u0259 kotan c\u0131z\u0131nnan \u00e7\u0131x\u0131f Navad\u0131n x\u0259r\u0259k c\u0131z\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr\u201d (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 421). <br \/>\u018fslind\u0259 t\u0259qdim olunan zarafat \u00f6z\u00fc l\u0259tif\u0259nin janrdaxili d\u0259yi\u015fiml\u0259rind\u0259n biridir. Bor\u00e7al\u0131 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 l\u0259tif\u0259l\u0259r h\u0259m d\u0259 dodaqa\u00e7d\u0131lar ad\u0131yla geni\u015f yay\u0131l\u0131b. Bor\u00e7al\u0131 folklorunun toplay\u0131c\u0131lar\u0131 bu komik janr n\u00fcmun\u0259l\u0259rini bir-birind\u0259n ayr\u0131m\u0131r, onlar\u0131 \u201cL\u0259tif\u0259l\u0259r v\u0259 dodaqqa\u00e7d\u0131lar\u201d ad\u0131 alt\u0131nda t\u0259qdim edirl\u0259r (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 124-148). \u015e\u0259b\u0259d\u0259 d\u0259 konkret bir janr\u0131n h\u00fcdudlar\u0131na s\u0131\u011fm\u0131r, h\u0259tta \u0259d\u0259bi n\u00f6v bax\u0131m\u0131ndan h\u0259m epik, h\u0259m d\u0259 lirik \u0259lam\u0259tl\u0259r da\u015f\u0131y\u0131r. Bir q\u0259d\u0259r komik m\u0259zmunda olan toy n\u0259\u011fm\u0259l\u0259ri Bor\u00e7al\u0131da \u201c\u018fv\u0259d\u0259-\u015f\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r\u201d adlan\u0131r. Folklor toplular\u0131nda deyiml\u0259r v\u0259 d\u00fczg\u00fcl\u0259r kimi d\u0259 qrupla\u015fd\u0131r\u0131lan \u0259v\u0259d\u0259-\u015f\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r o\u011flan evi il\u0259 q\u0131z evi aras\u0131ndak\u0131 deyi\u015fm\u0259l\u0259rd\u0259n, qaynana il\u0259 g\u0259linin aras\u0131ndak\u0131 at\u0131\u015fmalardan ibar\u0259tdir. <br \/>O\u011flan evinin \u0259v\u0259d\u0259-\u015f\u0259b\u0259d\u0259si:<br \/>Quda, quda, can quda,<br \/>G\u00f6zl\u0259ri m\u0259rcan quda.<br \/>Al\u0131\u015fd\u0131raq, veri\u015fdir\u0259k,<br \/>Y\u00fcz t\u00fcm\u0259n\u0259 bar\u0131\u015fd\u0131raq (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 107). <\/p>\n<p>Q\u0131z evinin \u0259v\u0259d\u0259-\u015f\u0259b\u0259d\u0259si:<br \/>Q\u0131z\u0131m\u0131z nazd\u0131,<br \/>Y\u00fcz t\u00fcm\u0259n azd\u0131.<br \/>Min t\u00fcm\u0259n g\u0259tirin,<br \/>G\u0259lini g\u00f6t\u00fcr\u00fcn (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 107).<\/p>\n<p>Qaynana il\u0259 g\u0259linin \u0259v\u0259d\u0259-\u015f\u0259b\u0259d\u0259si daha s\u0259rtdir. Qaynana g\u0259lin\u0259 deyir:<br \/>Evind\u0259n bez\u0259n,<br \/>Qap\u0131lar g\u0259z\u0259n,<br \/>Daban\u0131 \u00e7atdaq,<br \/>Bal\u0131\u011f\u0131 batdaq,<br \/>Do\u011fdu\u011fu s\u00f6y\u00fclm\u0259z,<br \/>Bi\u015firdiyi yeyilm\u0259z!<\/p>\n<p>G\u0259linin \u0259v\u0259d\u0259-\u015f\u0259b\u0259d\u0259si bald\u0131zdan da yan \u00f6tm\u00fcr:<br \/>Bald\u0131z\u0131m, \u00e7uvald\u0131z\u0131m,<br \/>Z\u0131r\u0131lday\u0131r \u00f6t\u00fcr, m\u0259n neynim?<br \/>Qay\u0131nanam \u2013 qara k\u00f6p\u0259k,<br \/>M\u0131r\u0131lday\u0131r \u00f6t\u00fcr, m\u0259n neynim? (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 107).<\/p>\n<p>G\u0259tiril\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r b\u00f6lg\u0259 folklorunda janrdaxili d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259rin vahid \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 olmamas\u0131n\u0131n bariz g\u00f6st\u0259ricisidir. Bu fikri Bor\u00e7al\u0131dan toplanm\u0131\u015f dig\u0259r folklor n\u00fcmun\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda da s\u00f6yl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, Qara\u00e7\u00f6pd\u0259 atalar s\u00f6z\u00fc v\u0259 m\u0259s\u0259ll\u0259r\u0259 b\u0259nz\u0259r deyiml\u0259r m\u00f6vcuddur. Lakin deyiml\u0259r ifad\u0259 t\u0259rzin\u0259 v\u0259 formas\u0131na g\u00f6r\u0259 atalar s\u00f6z\u00fc v\u0259 m\u0259s\u0259ll\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259nir, \u0259sas\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259t \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulur: \u201cHarda toydu, orda g\u0259lindi!\u201d Yaxud: \u201cN\u0259di, noluf, ba\u015f k\u0259sm\u0259kd\u0259nmi g\u0259lifs\u0259n?\u201d Yaxud da: \u201cHam\u0131s\u0131n\u0131 it\u0259 at\u0131flar, it d\u0259 yemiyif!\u201d (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 457). \u201cBor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri\u201dnd\u0259 t\u0259qdim olunan deyiml\u0259r is\u0259 lirik janrdad\u0131r v\u0259 d\u00fczg\u00fcl\u0259r\u0259 b\u0259rab\u0259r tutulur. \u201cDeyiml\u0259r-d\u00fczg\u00fcl\u0259r\u201d qo\u015fala\u015fd\u0131rmas\u0131 kimi veril\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r \u0259slind\u0259 d\u00fczg\u00fcl\u0259rdir, lakin onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 oyun n\u0259\u011fm\u0259l\u0259ri, c\u0131rnatmalar, uralamalar, h\u0259tta bayat\u0131lar var. <br \/>Oyun n\u0259\u011fm\u0259si olan deyim:<br \/>A N\u0259rgiz\u0259, N\u0259rgiz\u0259,<br \/>Qa\u015f\u0131q g\u0259tir g\u0259l biz\u0259,<br \/>Bizd\u0259n ged\u0259k Tiflis\u0259,<br \/>Tiflis yolu ba\u011fl\u0131d\u0131,<br \/>Anam\u0131n \u0259li ya\u011fl\u0131d\u0131.<br \/>Anam qaymaq bi\u015firdi,<br \/>Pi\u015fik qab\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 103).<\/p>\n<p>C\u0131rnatma n\u00fcmun\u0259si olan deyim:<br \/>Z\u0259hra-Z\u00fcbeyd\u0259,<br \/>\u0130kisi bir \u00f6yd\u0259,<br \/>Z\u0259hra dala\u015fd\u0131,<br \/>Z\u00fcbeyd\u0259 qa\u015fd\u0131.<br \/>\u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015fd\u00fc,<br \/>Ki\u015fil\u0259r g\u00fcl\u00fc\u015fd\u00fc (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 100).<\/p>\n<p>Uralama n\u00fcmun\u0259si olan deyim:<br \/>Qatar gedir <br \/>Sola sa\u011fa,<br \/>\u00c7\u0259ng\u0259l d\u00fc\u015f\u00fcr <br \/>Bizim da\u011fa,<br \/>\u018fmim o\u011flu<br \/>Sultana\u011fa,<br \/>G\u0259lin, ged\u0259k<br \/>Oynama\u011fa,<br \/>Oynama\u011f\u0131n vaxt\u0131d\u0131,<br \/>Q\u0131z\u0131lg\u00fcl\u00fcn taxt\u0131d\u0131.<br \/>Ix, n\u0131x,<br \/>\u00c7\u0131x (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 101).<\/p>\n<p>Deyim-d\u00fczg\u00fcl\u0259rin bir qismi is\u0259 deyiml\u0259r \u201cjanr\u0131na\u201d uy\u011fun g\u0259lir: <br \/>Urvan m\u0259nn\u0259n olmasa, k\u00fcnd\u0259n k\u00fct ged\u0259r;<br \/>\u018ft yeyilmir, g\u00f6n\u00fc geyilmir \u2013 \u0130nsan insana ya\u011f\u0131 k\u0259silib;<br \/>\u0130t itn\u0259n bo\u011fu\u015fdu, yol\u00e7unun i\u015fi d\u00fcz\u0259ldi (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 103).<\/p>\n<p>Deyiml\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, h\u0259d\u0259-qorxular yaln\u0131z t\u0259hkiy\u0259 \u015f\u0259klind\u0259dir v\u0259 bu n\u00fcmun\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131 epik n\u00f6v\u00fcn janr\u0131 saymaq olar. H\u0259d\u0259-qorxunu s\u00f6yl\u0259y\u0259n qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fi ed\u0259c\u0259yi h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 inand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn and i\u00e7ir. Dem\u0259k olar, b\u00fct\u00fcn h\u0259d\u0259-qorxular\u0131n birinci t\u0259r\u0259fi andlardan ibar\u0259tdir:<br \/>Allah haqq\u0131, qula\u011f\u0131y\u0131n divini q\u0131zardaram!<br \/>H\u0259zr\u0259t Abbas Haqq\u0131, a\u011f\u0131z-burnunun qat\u0131\u011f\u0131n\u0131 (qan\u0131n\u0131) bir-birin\u0259 qataram!<br \/>Bizi yaradana and olsun, burnunu \u0259z\u0259r\u0259m!<br \/>D\u0259d\u0259min goru haqq\u0131, qol-qav\u0131r\u011fan\u0131 q\u0131raram!<br \/>Bizi yaradan Allah haqq\u0131, yiyif-i\u015fdiyini burnunnan g\u0259tir\u0259r\u0259m! (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 457).<\/p>\n<p>Bayat\u0131 n\u00fcmun\u0259si olan deyim:<br \/>G\u00fcl \u0259k\u0259mmir\u0259m,<br \/>Su \u00e7\u0259p\u0259mmir\u0259m.<br \/>\u00d6z\u00fcm sevmi\u015f\u0259m,<br \/>\u018fl \u00e7\u0259k\u0259mmir\u0259m.<br \/>Yaxud:<br \/>At\u0131m bozdu, neyliyim?<br \/>T\u00fck\u00fc tozdu, neyliyim?<br \/>\u00d6z\u00fcn yaman g\u00f6z\u0259ls\u0259n,<br \/>A\u011fl\u0131n azd\u0131, neynim? (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 107).<\/p>\n<p>Bayat\u0131\u015f\u0259killi deyiml\u0259r\u0259 \u201cQara\u00e7\u00f6p\u201d ensiklopedik toplusunda da rast g\u0259lirik. Bu tipli n\u00fcmun\u0259l\u0259r \u201cNovruz deyiml\u0259ri\u201d adlan\u0131r v\u0259 \u201cBor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri\u201dnd\u0259 deyim-d\u00fczg\u00fcl\u0259r ad\u0131yla t\u0259qdim olunan bayat\u0131lara uy\u011fundur:<\/p>\n<p>Q\u0131z\u0131l \u00fcz\u00fcy\u00fcm laxlad\u0131,<br \/>Anama verdim, saxlad\u0131.<br \/>Toy g\u00fcn\u00fc, bayram g\u00fcn\u00fc,<br \/>Yar bizi qonaxlad\u0131.<\/p>\n<p>\u00c7\u0259p\u0259r-\u00e7\u0259p\u0259r oldu, g\u0259l,<br \/>\u00c7\u0259p\u0259r\u0259 qu\u015fdar doldu, g\u0259l.<br \/>V\u0259d\u0259siz ged\u0259n o\u011flan,<br \/>V\u0259d\u0259 tamam oldu, g\u0259l (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 467). <\/p>\n<p>Bayat\u0131lar da janrdaxili d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. T\u0259fsilati bayat\u0131lar\u0131 m\u00fc\u015fayi\u0259t ed\u0259n epik par\u00e7alar bu folklor n\u00fcmun\u0259sinin yaranma s\u0259b\u0259bl\u0259rini \u0259hvalat \u015f\u0259klind\u0259 izah edir. Ovda \u00f6z \u00f6\u011flunu vuran ov\u00e7u haqq\u0131nda olan t\u0259fsilati bayat\u0131 bel\u0259dir:<\/p>\n<p>&#8230;da\u011fda\u011fan,<br \/>Da\u011fda bit\u0259r da\u011fda\u011fan.<br \/>Ov\u00e7u vurub balas\u0131n,<br \/>G\u00f6l-g\u00f6l olub da\u011fda qan (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 55).<\/p>\n<p>Bir-biri il\u0259 ba\u011fl\u0131 bayaty\u0131lar da h\u0259min bayat\u0131lar\u0131n m\u0259zmununu ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran epik m\u0259tnl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015fdur (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 56-58).<br \/>M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 janr t\u0259yinat\u0131 apar\u0131lan folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259rind\u0259n biri tapmacad\u0131r. Tap-tapmaca kimi veril\u0259n bu n\u00fcmun\u0259l\u0259rin, dem\u0259k olar, ham\u0131s\u0131 lirikdir, ritmik bir ah\u0259ng\u0259 k\u00f6kl\u0259nmi\u015fdir. \u0130ki, \u00fc\u00e7, d\u00f6rd misral\u0131 tapmacalar daha \u00e7oxdur. Amma b\u0259zi tapmacalar bayat\u0131 janr\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259dir. Tapmaca-bayat\u0131lardan n\u00fcmun\u0259:<\/p>\n<p>Kim s\u0259n\u0259mdi?<br \/>Kim m\u0259nim kims\u0259n\u0259mdi?<br \/>N\u0259 kimin kims\u0259siy\u0259m,<br \/>N\u0259 kims\u0259 kims\u0259n\u0259mdi (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 447).<br \/>\u201cBor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri\u201dnin birinci cildin\u0259 redaktor kimi qeydl\u0259rini \u0259lav\u0259 ed\u0259n Mahmud Allahmanl\u0131 folklor n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin arxas\u0131nda h\u0259r hans\u0131 bir hadis\u0259nin, reall\u0131\u011f\u0131n durdu\u011funu yaz\u0131r: \u201cFikrimizc\u0259, b\u00fct\u00fcn folklor n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin arxas\u0131nda bu v\u0259 ya dig\u0259r d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 h\u0259yatiliy\u0259, h\u0259yat reall\u0131\u011f\u0131na s\u00f6yk\u0259n\u0259n m\u0259qamlar var. Bunlar ya \u00fcst qatda, ya da bir q\u0259d\u0259r alt qatda dayan\u0131r. Bayat\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 bu hal \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259d\u0259di. Arxas\u0131nda hans\u0131sa \u0259hvalat dayanan bayat\u0131lar bunu bir ayd\u0131nl\u0131qla t\u0259sdiql\u0259yir\u201d (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 9). <br \/>\u0130nam v\u0259 etiqadlar, alq\u0131\u015flar v\u0259 qar\u011f\u0131\u015flar, andlar, h\u0259m\u00e7inin paradiqmatik t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin janr t\u0259zah\u00fcrl\u0259ri b\u00f6lg\u0259 folklorunun tarixini \u00e7\u0259kib daha q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259r\u0259 apar\u0131r. \u0130nanclar v\u0259 etiqadlar mifik t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn t\u0259zah\u00fcr formalar\u0131ndan biridir. Ox\u015far f\u0259ls\u0259fi-mifoloji g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r mifl\u0259rd\u0259 v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Janr \u0259slind\u0259 folklor n\u00fcmun\u0259sind\u0259 ifad\u0259 olunan tematik yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131n struktural f\u0259rql\u0259ri, yaxud tematik f\u0259rql\u0259rin struktural ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulur. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 janr\u0131n t\u0259yinat\u0131 h\u0259m struktural, h\u0259m d\u0259 tematik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla apar\u0131l\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259li t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Ya\u015far Kalafat\u0131n \u201cQara\u00e7\u00f6p\u201d ensiklopedik toplusunda oxuculara t\u0259qdim olunan \u201cKara\u00e7\u00f6p T\u00fcrk Halk \u0130nan\u00e7lar\u0131\u201d adl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda b\u00f6lg\u0259d\u0259n \u00f6yr\u0259nil\u0259n bu tipli folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri \u00fc\u00e7 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<br \/>-\u0130nanc ve \u0130tikarlar\u0131 ile \u0130lgili Tesbitler;<br \/>-Beddua ve Dualarla \u0130lgili Tesbitler;<br \/>-Antlar-Yeminlerle \u0130lgili Tesbitler (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 459-464). <br \/>Ya\u015far Kalafat inanclar\u0131 \u201cuy\u011fulama\u201d, \u201ctekerleme\u201d, \u201cmesaj i\u00e7eritli \u00f6g\u00fctler\u201d adland\u0131r\u0131r (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 461). M\u00fc\u0259llif ox\u015far m\u00f6vzuda \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u0259 ara\u015fd\u0131rma aparm\u0131\u015f, \u201cAh\u0131ska T\u00fcrkleri Halk \u0130nan\u00e7lar\u0131 konusunda bir \u00e7al\u0131\u015fma\u201d etmi\u015fdir (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 464). \u0130nam v\u0259 etiqadlar\u0131n t\u0259rbiy\u0259vi \u0259h\u0259miyy\u0259ti d\u0259 var, b\u0259zi yasaqlar, inamlar insanlar\u0131 pis \u0259m\u0259ll\u0259rd\u0259n \u00e7\u0259kindirir:<br \/>-Bir-birinin aya\u011f\u0131n\u0131 tapdalam\u0131\u015f adamlar \u0259l tutarlar. Yoxsa onlar\u0131n aras\u0131nda dava d\u00fc\u015f\u0259r.<br \/>-Evd\u0259 fit \u00e7almazlar. Bu, evin kas\u0131bla\u015fmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r.<br \/>-\u00c7ox quzu ist\u0259y\u0259n \u00e7oban davar\u0131 gec\u0259l\u0259r otarmal\u0131d\u0131r (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 115).<br \/>B\u0259zi inamlar xalq meteorologiyas\u0131ndan, t\u00fcrk\u0259\u00e7ar\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 yuxuyozmalardan qidalan\u0131r. <br \/>Yuxuyozma inamlar\u0131:<br \/>-Yuxuda xana darr\u0131qd\u0131r, dey\u0259rl\u0259r.<br \/>-Yuxuda ilan yoldur, dey\u0259rl\u0259r (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 117).<br \/>T\u00fcrk\u0259\u00e7ar\u0259 inamlar\u0131:<br \/>-Yeni do\u011fulmu\u015f u\u015fa\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 \u0259t g\u0259tirm\u0259zl\u0259r.<br \/>-Yeni do\u011fulmu\u015f u\u015fa\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 b\u0259dniyy\u0259t adam\u0131 buraxmazlar (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 110).<\/p>\n<p>Ovsun v\u0259 s\u0131namalar da inanclarla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bel\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259r icra olunan, t\u0259tbiq edil\u0259n folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri s\u0131ras\u0131na daxildir. Ovsun qabaqcadan t\u0259dbirg\u00f6rm\u0259dir. S\u0131nama is\u0259 h\u0259yat t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir v\u0259 b\u0259z\u0259n real olmasa da, adamlar s\u0131nanm\u0131\u015f \u0259lam\u0259tl\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l edirl\u0259r:<br \/>-U\u015fa\u011f\u0131 g\u00f6zd\u0259ym\u0259d\u0259n, n\u0259z\u0259rd\u0259n qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcz\u0259rrik yand\u0131r\u0131rlar;<br \/>-Mal-qaran\u0131 yeti\u015fmi\u015f v\u0259 ya g\u00f6y tax\u0131l z\u0259misin\u0259 buraxmazlar;<br \/>-\u00c7\u00f6r\u0259yi iri par\u00e7alarla it\u0259 atmazlar. \u00c7\u00fcnki itin ayaqlar\u0131 il\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259yi \u00e7\u0131\u011fnamas\u0131 b\u00f6y\u00fck g\u00fcnahd\u0131r, dey\u0259rl\u0259r (Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013: 25-27).<\/p>\n<p>Qara\u00e7\u00f6pd\u0259 ayamalar da folklordan g\u0259lir. Ayamalar adamlara xarakterin\u0259, \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259, g\u00f6rk\u0259min\u0259 g\u00f6r\u0259 verilir. Haqq\u0131nda ayama il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lan \u015f\u0259xsin m\u00fctl\u0259q bir komik \u0259hvalatla ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olur. Ayaman\u0131 xarakteriz\u0259 ed\u0259n m\u0259lumat \u00f6z\u00fc folklor n\u00fcmun\u0259sidir: \u201cCamaat\u0131n bazburtuna, igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201cP\u0259l\u0259\u201d ayamas\u0131 yara\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u0130sa o\u011flu M\u0259cidin \u0259hvalatlar\u0131 indi d\u0259 s\u00f6yl\u0259nilir. P\u0259l\u0259 M\u0259cid t\u0259kba\u015f\u0131na bir d\u0259st\u0259 adam\u0131n \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259l\u0259rmi\u015f\u201d (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 62).<br \/>Qara\u00e7\u00f6pl\u00fcl\u0259r ilin aylar\u0131n\u0131 v\u0259 h\u0259ft\u0259nin g\u00fcnl\u0259rini \u201c\u00f6z dill\u0259rind\u0259\u201d adland\u0131r\u0131rlar. Bu \u00f6z\u00fcml\u00fc adlar\u0131n h\u0259r birind\u0259 bir folklor d\u00fcnyas\u0131 ya\u015fay\u0131r. <\/p>\n<p>Aylar:<br \/>Boz ay (22 fevral \u2013 21 mart);<br \/>Ya\u011farl\u0131q ay\u0131 (22 mart \u2013 21 aprel);<br \/>Bo\u015f ay (22 aprel \u2013 21 may);<br \/>Vayn\u0259n\u0259 (22 may \u2013 21 iyun);<br \/>Quraq ay (22 iyun \u2013 21 iyul);<br \/>Qorabi\u015fir\u0259n (22 iyul -21 avqust);<br \/>Quyruqdo\u011fan (22 avqust \u2013 21 sentyabr);<br \/>X\u0259z\u0259l (22 sentyabr \u2013 21 oktyabr);<br \/>Q\u0131rovd\u00fc\u015f\u0259n (22 oktyabr \u2013 21 noyabr);<br \/>B\u00f6y\u00fck \u00e7ill\u0259 (dekabr\u0131n ikinci ong\u00fcnl\u00fcy\u00fcnd\u0259 ba\u015flay\u0131r);<br \/>Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259 (Fevral\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015flay\u0131r).<\/p>\n<p>H\u0259ft\u0259nin g\u00fcnl\u0259ri:<br \/>Bazar ert\u0259si; Xa\u015f g\u00fcn\u00fc; \u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259; Adna ax\u015fam\u0131; Adna g\u00fcn\u00fc; Adna ert\u0259si; Bazar (Qara\u00e7\u00f6p 2019: 330). <br \/>Bor\u00e7al\u0131n\u0131n s\u00f6z s\u0259n\u0259tinin janr imkanlar\u0131, daha do\u011frusu, bu \u015fifahi s\u00f6z s\u0259n\u0259ti n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259 janrdaxili d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259r folklor m\u00fchitinin z\u0259nginliyind\u0259n soraq verir. Bor\u00e7al\u0131 diyar\u0131n\u0131n s\u00f6z s\u0259n\u0259ti kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u00f6yr\u0259nilmi\u015fdir, lakin b\u00f6lg\u0259 folklorunun janr imkanlar\u0131 yet\u0259rinc\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r. Janrdaxili d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si ayr\u0131-ayr\u0131 janrlar\u0131n t\u0259yinat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131na, assiqnmentativ x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin d\u0259qiql\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. <\/p>\n<p><i>\u018fd\u0259biyyat<\/i><\/p>\n<p>Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I 2013 &#8211; Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, I kitab. Toplayanlar Valeh Hac\u0131lar v\u0259 Elxan M\u0259mm\u0259dli. Bak\u0131, Elm v\u0259 t\u0259hsil, 2013, 328 s.<br \/>Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, II 2013 &#8211; Bor\u00e7al\u0131 folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259ri, II kitab. Toplayan\u0131 Elxan M\u0259mm\u0259dli. Bak\u0131, Elm v\u0259 t\u0259hsil, 2013, 390 s. <br \/>Qara\u00e7\u00f6p, 2019 &#8211; Qara\u00e7\u00f6p. Ensiklopedik toplu. T\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f ikinci n\u0259\u015fri. T\u0259rtib ed\u0259ni v\u0259 n\u0259\u015fr\u0259 haz\u0131rlayan\u0131 N\u0259riman \u018fbd\u00fclr\u0259hmanl\u0131. Bak\u0131, Qanun, 2019, 880 s. <br \/>Qas\u0131ml\u0131 v\u0259 Allahmanl\u0131 2019 &#8211; Qas\u0131ml\u0131 M., Allahmanl\u0131 M. \u0130zahl\u0131 a\u015f\u0131q \u0259d\u0259biyyat\u0131 s\u00f6zl\u00fcy\u00fc. Bak\u0131, 2019, 224 s.<br \/>Qas\u0131ml\u0131 2011 &#8211; Qas\u0131ml\u0131 M. Ozan-a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259ti. Bak\u0131, U\u011fur, 2011, 304 s.<br \/>Ozan-a\u015f\u0131q ensiklopediyas\u0131, I 2020 &#8211; Ozan-a\u015f\u0131q ensiklopediyas\u0131. \u0130ki cildd\u0259, I cild. Bak\u0131, G\u0259nclik, 2020, 432 s.<br \/>\u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r 1991 &#8211; \u015e\u0259b\u0259d\u0259l\u0259r. Toplayan\u0131 N\u0259riman \u018fbd\u00fclr\u0259hmanl\u0131. Bak\u0131, G\u0259nclik, 1991, 48 s.<\/p>\n<p><i>Summary<\/i><\/p>\n<p>The article talks about the rich folklore examples of the ancient land of Borchali. Genre possibilities of Borchali folklore are studied, changes within the genre are investigated. The role of folklore examples such as deyishme, sefer, revayet, soylama, bezeme, hekayat, ehvalat in the dynamics of ashuq literature and epic genre is studied. Also, intra-genre variations of lyrical and epic folklore genres are considered. \u0130nam and etiqadlar, alqish and qargishlar, andlar, as well as genre manifestations of paradigmatic ideas, draw the history of regional folklore and lead to more ancient times. \u0130nanjlar and etiqadlar are one of the manifestations of mythical thinking. Similar philosophical-mythological meetings live in myths and legends. Ovsun and sinamalar are also related to beliefs. Such examples are included in the range of performed, applied folklore examples. The genre of revayat alone is divided into variations within the genre, such as ehvalatlar, uydurmalar, soylamalar and hekayetler. <\/p>\n<p><!--colorstart:#3366FF--><span style=\"color:#3366FF\"><!--\/colorstart--><b>ZiM.Az<\/b><!--colorend--><\/span><!--\/colorend--><\/p>\n<p>.<\/p>\n<p> Mu\u0259llif huquqlar\u0131 qorunur. <\/p>\n<p>    M\u0259lumatdan istifad\u0259 etdikd\u0259 istinad mutl\u0259qdir.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<p><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><br \/>\n<br \/>[ad_2]<br \/>\n<br \/><a href=\"http:\/\/zim.az\/elm\/elmi-meqaleler\/6011-bilal-alarl-borali-folklorunun-janr-zllklr.html\">Source link <\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ad_1] Bilal Alarl\u0131 (H\u00fcseynov),ADPU C\u0259lilabad filial\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llimi,NDU-nun elml\u0259r doktorlu\u011fu \u00fczr\u0259 dissertant\u0131,filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru BOR\u00c7ALI FOLKLORUNUN JANR \u00d6Z\u018fLL\u0130KL\u018fR\u0130 Q\u0259dim Bor\u00e7al\u0131&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4135,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-4134","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xbr-xtti","wpcat-1-id"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4134","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4134"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4134\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4135"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4134"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4134"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4134"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}