{"id":5679,"date":"2024-06-24T00:29:11","date_gmt":"2024-06-23T20:29:11","guid":{"rendered":"https:\/\/yurd.info.az\/?p=5679"},"modified":"2024-06-24T00:34:35","modified_gmt":"2024-06-23T20:34:35","slug":"sur%c9%99yya-agaoglunun-bir-omur-bel%c9%99-kecdi-s%c9%99ssiz-g%c9%99mini-gozl%c9%99rk%c9%99n-%c9%99s%c9%99rind%c9%99-fakt-v%c9%99-s%c9%99n%c9%99din-iki-must%c9%99qil-hadis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yurd.info.az\/?p=5679","title":{"rendered":"S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 fakt v\u0259 s\u0259n\u0259din \u2013 iki m\u00fcst\u0259qil hadis\u0259 kimi t\u0259zah\u00fcr\u00fc \u00bb ZiM.Az"},"content":{"rendered":"<p><b>Giri\u015f<\/b><\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 tarixinin \u00f6n\u0259mli simalar\u0131ndan olan S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun (1903-1989) m\u00fc\u0259llifi oldu\u011fu \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d (\u201cBir \u00d6m\u00fcr B\u00f6yle Ge\u00e7ti: Sessiz Gemiyi Beklerken\u201d, 1975) adl\u0131 \u0259s\u0259r yazar\u0131n ikinci memuar \u0259s\u0259ridir. Az\u0259rbaycan milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin banil\u0259rind\u0259n olan \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun (1869-1939) q\u0131z\u0131 olan yazar xatir\u0259l\u0259rini \u0259ks etdir\u0259n \u201cLondonda g\u00f6rd\u00fckl\u0259rim\u201d adl\u0131 ilk \u0259s\u0259rin d\u0259 m\u00fc\u0259llifidir.<br \/>\nT\u00fcrkiy\u0259nin ilk qad\u0131n h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi olmu\u015f S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun h\u0259yat\u0131na aid faktlar \u0259sas\u0131nda yarad\u0131c\u0131 sur\u0259td\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rd\u0259 fakt v\u0259 s\u0259n\u0259din iki m\u00fcst\u0259qil hadis\u0259 kimi t\u0259zah\u00fcr etm\u0259si maraq k\u0259sb edir. Yaz\u0131\u00e7\u0131 b\u0259dii istedad\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc say\u0259sind\u0259 yaln\u0131z \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n qismini deyil, h\u0259m d\u0259 dig\u0259r tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin h\u0259yatlar\u0131n\u0131 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131r. Tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin t\u0259qdim edilm\u0259sind\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n m\u0259qam m\u0259hz m\u00fc\u0259llifin \u00f6z atas\u0131 \u2013 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu il\u0259 \u0259laq\u0259li hadis\u0259l\u0259ri real faktlar \u0259sas\u0131nda n\u0259ql etm\u0259sidir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259nin ilk qad\u0131n h\u00fcquq\u015f\u00fcnas\u0131 S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu \u0259s\u0259rin \u201cBa\u015flark\u0259n\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rin bir m\u0259n\u0259vi borc olmas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r: \u201cUzun ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ged\u0259n siyasi prosesl\u0259rin (Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin s\u00fcqutu, qurtulu\u015f sava\u015f\u0131 v\u0259 c\u00fcmhuriyy\u0259tin yaranmas\u0131n\u0131n) \u015fahidi kimi prinsipl\u0259ri u\u011frunda bir \u00e7ox sah\u0259d\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f bir T\u00fcrk qad\u0131n\u0131 olaraq yazaca\u011f\u0131m \u00e7ox \u015feyin oldu\u011funa inan\u0131rd\u0131m. Bunu \u00f6z\u00fcm\u0259 bir borc olaraq d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm\u201d.<\/p>\n<p><b>\u018fs\u0259rin memuar \u0259d\u0259biyyat n\u00fcmun\u0259si olmas\u0131<\/b><\/p>\n<p>S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun \u0259s\u0259rind\u0259 reall\u0131qdan g\u0259l\u0259n fakt \u0259d\u0259bi yarad\u0131c\u0131l\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn katalizator qismind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. Yaz\u0131\u00e7\u0131 avtorefleksiyas\u0131 \u0259s\u0259rin janr\u0131n\u0131n konkretl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 t\u0259kan verir. \u00c7\u00fcnki subyektin, y\u0259ni yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn reall\u0131qlar haqq\u0131ndak\u0131 \u015f\u0259xsi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rinin, h\u0259m\u00e7inin f\u0259aliyy\u0259tinin d\u0259rkini ric\u0259tli n\u0259sr q\u0259libin\u0259 sala bilm\u0259si \u0259s\u0259rin janr\u0131na diqq\u0259ti y\u00f6n\u0259ldir. \u018fs\u0259ri Az\u0259rbaycan dilin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 ona \u00f6n s\u00f6z yazm\u0131\u015f Cavid M\u0259mm\u0259dli memuar\u0131n \u0259sas m\u0259ziyy\u0259tl\u0259rin\u0259 toxunaraq qeyd edir ki, \u201cS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 qeyd etdiyi kimi \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di\u201d adl\u0131 bu xatir\u0259 kitab\u0131n\u0131 b\u00f6y\u00fck dostu lord Kinrossun m\u0259sl\u0259h\u0259ti il\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. Kitabda S\u00fcr\u0259yya xan\u0131m \u00f6z\u00fcn\u00fcn ke\u015fm\u0259ke\u015fli lakin \u015f\u0259r\u0259fli h\u0259yat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259c\u0259k \u0259n maraql\u0131 hadis\u0259l\u0259ri oxucu il\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r (S\u00fcr\u0259yya xan\u0131m alman h\u00fcquq\u015f\u00fcnas Verner Ta\u015fenbreker il\u0259 olan s\u0259kkiz illik (1952-60) ail\u0259 h\u0259yat\u0131 bar\u0259d\u0259 geni\u015f yazmama\u011f\u0131 uy\u011fun bilmi\u015fdir). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ged\u0259n prosesl\u0259r\u0259, ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r\u0259, m\u00fcxt\u0259lif y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rin bu ail\u0259y\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259tin\u0259 toxunmu\u015fdur. El\u0259c\u0259 d\u0259, ke\u00e7\u0259n \u0259srin 60-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 c\u0259r\u0259yan etmi\u015f, lakin bu g\u00fcn d\u0259 qarda\u015f T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyan b\u0259zi m\u00fch\u00fcm tarixi hadis\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn v\u0259 ail\u0259sinin hans\u0131 m\u00f6vqed\u0259 v\u0259 fikird\u0259 olmas\u0131n\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259r memuar janr\u0131nda q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f \u0259s\u0259r kimi d\u0259y\u0259rlidir. \u018fs\u0259rin s\u00fcjet x\u0259ttind\u0259 S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun \u00f6m\u00fcr yolunun bir hiss\u0259si obrazl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ksini tap\u0131r. \u018fs\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259llif h\u0259yat\u0131ndan b\u0259hs etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr v\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 ya\u015fay\u0131b-yaratm\u0131\u015f tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin m\u00fchiti bar\u0259d\u0259 faktlar t\u0259qdim etm\u0259si x\u00fcsusi d\u0259y\u0259r k\u0259sb edir. \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox hadis\u0259l\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 siyasi m\u00fchitini t\u0259svir etm\u0259kl\u0259, o d\u00f6vrd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n atas\u0131n\u0131n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin xat\u0131rlanmas\u0131 \u0259s\u0259r\u0259 \u0259lvanl\u0131q qat\u0131r. \u018fs\u0259rin \u201cSon olaraq\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 m\u00fc\u0259llifin bu \u0259s\u0259ri 1975-ci ilin yanvar\u0131nda \u0130stanbulda q\u0259l\u0259m\u0259 almas\u0131n\u0131n, ya\u015fad\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 \u015fahidi olduqlar\u0131n\u0131 refleksiya etm\u0259y\u0259 qadir olmas\u0131n\u0131n \u015fahidi oluruq. M\u00fc\u0259llif qeyd edir ki, \u201cXatir\u0259l\u0259rim \u0259lb\u0259tt\u0259 bunlardan ibar\u0259t deyil. B\u0259zil\u0259rini yaln\u0131z \u00f6z\u00fcm\u0259 saxlad\u0131m, b\u0259zil\u0259rini d\u0259 dem\u0259k ist\u0259m\u0259dim\u201d (A\u011fao\u011flu 2017:199). S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun bu fikirl\u0259ri AB\u015e yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Mark Tvenin dedikl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259yir: \u201cEl\u0259 bir \u015fey ola bilm\u0259z ki, insan \u00f6z\u00fc haqq\u0131ndak\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri dan\u0131\u015fs\u0131n v\u0259 ya bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin oxucuya q\u0259d\u0259r gedib \u00e7atmas\u0131na imkan versin\u201d.<br \/>\nM\u00fc\u0259llif ideyas\u0131n\u0131n m\u0259hsulu olan \u0259s\u0259rd\u0259 tarixi v\u0259 s\u0259n\u0259dli faktlar\u0131n bilavasit\u0259 \u0259d\u0259bi kontekstd\u0259 v\u0259 a\u00e7\u0131q m\u0259zmunda t\u0259qdimi diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r. Bu bax\u0131mdan, real hadis\u0259l\u0259rin narrativl\u0259\u015fm\u0259sini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n \u0259s\u0259rin janr\u0131n\u0131n avtobioqrafik, memuar v\u0259 ya xatir\u0259 olmas\u0131 haqq\u0131nda sual yaran\u0131r.<br \/>\nXatir\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri memuarlardan f\u0259rqli olaraq, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259lik qeydl\u0259ri v\u0259 ya m\u00fc\u0259yy\u0259n hadis\u0259 haqq\u0131nda xat\u0131rl\u0259ri \u0259sas\u0131nda q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nmas\u0131 il\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb edir. B\u0259llidir ki, avtobioqrafiya m\u00fc\u0259llif t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yat\u0131n\u0131n t\u0259svir edilm\u0259sidir. Bu zaman m\u00fc\u0259llif yaln\u0131z hafiz\u0259sin\u0259 deyil, m\u0259tbu m\u0259nb\u0259 v\u0259 arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rin\u0259 d\u0259 \u0259saslan\u0131r. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun bu \u0259s\u0259rind\u0259 m\u0259tbu m\u0259nb\u0259 v\u0259 arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rin\u0259 \u0259saslanmamas\u0131n\u0131n da \u015fahidi oluruq. Yaz\u0131\u00e7\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 memuar \u0259d\u0259biyyat\u0131nda oldu\u011fu kimi d\u0259qiqlik, tarixi h\u0259qiq\u0259tin g\u00f6zl\u0259nilm\u0259si, t\u0259f\u0259rr\u00fcat\u0131n d\u0259qiqliyi, s\u0259n\u0259dlilik \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi amil kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu h\u0259yat tarix\u00e7\u0259si \u0259sas\u0131nda qurulan s\u00fcjet x\u0259ttind\u0259n \u0259lav\u0259, bir \u00e7ox hadis\u0259l\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 u\u015faql\u0131q v\u0259 g\u0259nclik d\u00f6vrl\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f hadis\u0259l\u0259ri \u0259lav\u0259 etmi\u015fdir.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun bu \u0259s\u0259rind\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n m\u0259qam m\u00fc\u0259llifin h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn, h\u0259m d\u0259 S\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flunun m\u0259hk\u0259m\u0259 prosesl\u0259rind\u0259 etdikl\u0259ri \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n m\u0259tnl\u0259rinin ya tam, ya da qism\u0259n t\u0259qdim edilm\u0259sidir. \u201cV\u0259t\u0259n C\u0259bh\u0259si i\u015fi\u201dnin m\u0259hk\u0259m\u0259 prosesind\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi nitqi \u0259s\u0259r\u0259 salmas\u0131 \u0259s\u0259rin janr x\u00fcsusiyy\u0259tin\u0259 t\u0259sir edir. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun bu m\u0259hk\u0259m\u0259 prosesind\u0259ki \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rd\u0259 tam \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim edilm\u0259si \u0259s\u0259rd\u0259 maraq do\u011furur: \u201cM\u00fcdafi\u0259m\u0259 ba\u015flamaqla, Ba\u015f prokurorun, huquq anlay\u0131\u015f\u0131ma uymayan, \u0259dal\u0259t hissl\u0259rim\u0259 yax\u0131n g\u0259lm\u0259y\u0259n iki davran\u0131\u015f\u0131na fikrimi bildirm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. M\u00fcq\u0259ssir kim olursa olsun, t\u0259qsiri n\u0259 q\u0259d\u0259r a\u011f\u0131r olursa olsun, haqq\u0131nda h\u00f6km veril\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r onu m\u0259sum olaraq q\u0259bul etm\u0259y\u0259 v\u0259 heysiyy\u0259tin\u0259 h\u00f6rm\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 m\u0259cburuq&#8230;\u201d<br \/>\nRomanda \u201cS\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flunun \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131ndan par\u00e7alar\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda S\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flunun \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131n t\u0259qdimi d\u0259 maraq do\u011furur: \u201c H\u00f6rm\u0259tli hakiml\u0259r!<br \/>\n27 may hadis\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli \u0259vv\u0259l q\u0259bul edilmi\u015f Konstitutsiyan\u0131n pozulmas\u0131, \u00f6lk\u0259d\u0259 diktaturan\u0131n qurulmas\u0131 haqq\u0131nda B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisi k\u00fcrs\u00fcs\u00fcnd\u0259n tutmu\u015f ta k\u0259nd \u00e7ayxanalar\u0131na q\u0259d\u0259r h\u0259r yerd\u0259 ist\u0259r gizli, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 a\u00e7\u0131q ortaya at\u0131lan atmacalarda, edil\u0259n qeyb\u0259tl\u0259rd\u0259, sal\u0131nan hay-k\u00fcyl\u0259rd\u0259n bu istintaq\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 v\u0259 h\u0259tta ittihamnam\u0259nin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 qalan n\u0259dir? Prokurorunda dediyi kimi, he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259td\u0259 analoqu olmayan bir diktatura rejimi! Ordu, SS v\u0259 qarak\u00f6yn\u0259kli b\u00f6lm\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fchafiz\u0259 olunmayan bir diktatura rejimi! M\u0259murlar\u0131n, hakiml\u0259rin, m\u00fcxbirl\u0259rin, ziyal\u0131lar\u0131n v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman, h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 asan \u015f\u0259kild\u0259 etiraz\u0131n\u0131 bildirdiyi bir diktatura rejimi! H\u0259yata ke\u00e7irdiyi islahatlar\u0131n i\u015f\u0259 yaramad\u0131\u011f\u0131 bir diktatura rejimi! &#8230;\u201d<br \/>\nM\u00fc\u0259llifin \u201cM\u0259nim m\u00fcdafi\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131mdan par\u00e7alar\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 yaz\u0131lar\u0131 da \u0259s\u0259r\u0259 \u0259lav\u0259 edilmi\u015f materaillar kimi diqq\u0259ti c\u0259lb edir: \u201cBurada ged\u0259n m\u00fchakim\u0259 on ilin m\u00fchakim\u0259si deyil. Bu, \u015e\u0259rqin \u0259z\u0259li d\u0259rdi olan kinin, h\u0259risliyin, q\u0131sqancl\u0131\u011f\u0131n m\u00fchakim\u0259sid\u0131r&#8230; \u00dcr\u0259k ist\u0259r ki, ver\u0259c\u0259yiniz q\u0259rar bir \u0259xlaq d\u0259rsi olsun, \u015e\u0259rqin \u0259z\u0259li d\u0259rdi olan bu x\u0259st\u0259liy\u0259 d\u0259va olsun\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 m\u0259hz m\u00fc\u0259llifin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc, \u015fahidi oldu\u011fu, i\u015ftirak etdiyi hadis\u0259l\u0259r\u0259, m\u00fcxt\u0259lif tarixi \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus, daha do\u011frusu f\u0259rdi yana\u015fmas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. M\u00fc\u0259llif bu zaman memuarlara xas x\u00fcsusiyy\u0259t kimi q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 hadis\u0259 v\u0259 insanlar\u0131n t\u0259svirind\u0259 b\u0259dii uydurmaya v\u0259 ya x\u0259yala yol vermir. M\u00fc\u0259llifin bu \u0259s\u0259rind\u0259 d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi hadis\u0259l\u0259r obrazl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259svir edilir. M\u00fc\u0259llif hafiz\u0259sind\u0259 saxlanan fakt v\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rin s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox vaxt vahid s\u00fcjet x\u0259ttin\u0259, m\u00fck\u0259mm\u0259l kompozisiyaya malik olmayan xatir\u0259l\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, faktiki h\u0259yat materiallar\u0131 v\u0259 s\u0259n\u0259dlilik \u0259sas\u0131nda, m\u00fc\u0259llifin i\u015ftirak etdiyi, \u015f\u0259xs\u0259n \u015fahidi oldu\u011fu hadis\u0259l\u0259r m\u00fck\u0259mm\u0259l kompozisiya t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k, vahid s\u00fcjet x\u0259ttin\u0259 malik olur.<\/p>\n<p><b>\u018fs\u0259rd\u0259 obrazlar qalereyas\u0131<\/b><\/p>\n<p>\u018fs\u0259r z\u0259ngin obrazlar qalereyas\u0131 il\u0259 diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r. M\u00fc\u0259llifin kamil obraz\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, xalq\u0131n qan yadda\u015f\u0131nda \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259ri il\u0259 yer tutmu\u015f tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin (Atat\u00fcrk, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu, S\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flu v\u0259 s.) obrazlar\u0131 maraq \u0259hat\u0259sind\u0259dir.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu \u00f6z\u00fcn\u00fcn obraz\u0131n\u0131 bu \u0259s\u0259rd\u0259 \u201c\u0130nqilab\u0131n simvoluyam\u201d kimi ifad\u0259 ed\u0259r\u0259k yarad\u0131r. \u00d6z\u00fcn\u00fc inqilab simvolu kimi t\u0259qdim etm\u0259si il\u0259 biz, onun apard\u0131\u011f\u0131 siyasi f\u0259aliyy\u0259tini d\u0259 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259 canland\u0131r\u0131r\u0131q. Bu m\u0259qam S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun1952-ci ild\u0259 Pakistan Qad\u0131nlar Birliyinin t\u0259\u015fkil etdiyi konfransda i\u015ftirak ed\u0259rk\u0259n ba\u015f\u0131\u00f6rt\u00fcl\u00fc \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdirm\u0259si m\u0259qam\u0131na toxunmas\u0131 epizodunun t\u0259qdimind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir: \u201cPakistan\u0131n xilaskar\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131s\u0131 Cinnah\u0131n q\u0259brini ziyar\u0259t etdik. Q\u0259bri \u00fcst\u00fcnd\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n \u015f\u0259kill\u0259rimiz t\u00fcrk q\u0259zetl\u0259rind\u0259 \u00e7\u0131xanda bu ziyar\u0259ti ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc il\u0259 etdiyimiz \u00fc\u00e7\u00fcn bizi t\u0259nqid ed\u0259n yaz\u0131lar\u0131 qay\u0131danda g\u00f6rd\u00fcm v\u0259 s\u0259rt bir cavab yazaraq:<br \/>\n\u2013 Ba\u015f\u0131 \u00f6rt\u00fcl\u00fc g\u00f6r\u00fcnm\u0259nin inqilab \u0259leyhdarl\u0131\u011f\u0131 olaraq ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259\u0259ss\u00fcf hissi il\u0259 oxudum. \u0130nqilab belin\u0259 q\u0259d\u0259r a\u00e7\u0131lmaq v\u0259 ya ba\u015f \u00f6rtm\u0259k deyil, bir \u015f\u00fcur m\u0259s\u0259l\u0259sidir. Bir m\u0259ml\u0259k\u0259tin ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l ed\u0259r\u0259k ba\u015f \u00f6rtm\u0259kl\u0259 inqilaba qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131lmaz. \u0130nqilab\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 ehtiyac\u0131m yoxdur. \u00c7\u00fcnki m\u0259n inqilab\u0131n simvoluyam \u2013 dedim\u201d.<br \/>\nM\u00fc\u0259llifin \u0259s\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn obraz\u0131n\u0131 yarada bilm\u0259si t\u0259qdir\u0259layiqdir. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu bu \u0259s\u0259rind\u0259 d\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 D.Uslunun vur\u011fulad\u0131\u011f\u0131 kimi \u201csiyasete at\u0131ld\u0131ktan sonra kad\u0131nlar\u0131n siyasette daha \u00e7ok yer almas\u0131 gerekti\u011finin \u00f6nemine dair d\u00fc\u015f\u00fcncelerini daha \u00e7ok dile getirir\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259llif t\u0259r\u0259find\u0259n tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259d\u0259bi portretl\u0259rinin yaratmas\u0131n\u0131n da \u015fahidi oluruq. \u018fd\u0259bi portret bir \u0259dibin (\u015fairin, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n, alimin, s\u0259n\u0259tkar\u0131n v\u0259 b.) dig\u0259r \u0259dib haqq\u0131nda xatir\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda, h\u0259yatdan k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin s\u0259n\u0259dl\u0259ri \u0259sas\u0131nda, y\u0259ni m\u0259ktublar, m\u00fcasirl\u0259rinin m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 s. \u0259sas\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f s\u0259n\u0259dli-bioqrafik \u0259d\u0259bi obrazd\u0131r. \u018fd\u0259bi portret memuar \u2013 avtobioqrafik \u0259d\u0259biyyat\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si kimi \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir. B\u0259diil\u0259\u015fmi\u015f h\u0259qiq\u0259t olan \u0259d\u0259bi portret b\u0259dii d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin vacib faktoru kimi m\u00fc\u0259llifin t\u0259qdim etdiyi \u015f\u0259xsl\u0259rin \u00f6z\u00fcn\u00fcn obraz\u0131n\u0131 yaratmaqla b\u0259rab\u0259r, t\u0259qdim etdiyi \u015f\u0259xsin m\u00fchitini, o d\u00f6vrd\u0259 ba\u015f ver\u0259n siyasi olay v\u0259 hadis\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 n\u0259z\u0259r sal\u0131b qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259sini z\u0259rur\u0259t\u0259 \u00e7evirir.<br \/>\nFaktoqrafiklikd\u0259n uzaq olma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmu\u015f \u0259s\u0259rd\u0259 tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin ya geni\u015f, ya da m\u00fcxt\u0259ss\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 xat\u0131rlanmas\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik. M\u0259s\u0259l\u0259n, S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu h\u0259m bir m\u00fc\u0259llif kimi, h\u0259m d\u0259 bir \u00f6vlad kimi atas\u0131n\u0131n hans\u0131 tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rl\u0259 dostluq etm\u0259sini, v\u0259 ya da \u00fcnsiyy\u0259td\u0259 olmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlay\u0131r: \u201c&#8230; Ziya G\u00f6yalp, Yusif Ak\u00e7ura, H\u00fcseynzad\u0259 \u018fli b\u0259y, C\u0259lal Sahir, H\u0259mdullah S\u00fcphi, Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Abdullah C\u00f6vd\u0259t, g\u00f6z h\u0259kimi \u018fs\u0259d Pa\u015fa, H\u0259lim Sabit, \u00d6m\u0259r Naci kimi yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u0259r, \u018fnv\u0259r v\u0259 T\u0259l\u0259t Pa\u015falar, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Seyid Tahir \u018ff\u0259ndi, \u018fbd\u00fcrr\u0259\u015fid \u018ff\u0259ndi kimi din adamlar\u0131 tez-tez evimiz\u0259 g\u0259lirdil\u0259r\u201d.<br \/>\nYa\u015fad\u0131qlar\u0131 evl\u0259rin h\u0259min insanlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f m\u0259kan\u0131 olmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 h\u0259min g\u00f6r\u00fc\u015f v\u0259 y\u0131\u011f\u0131ncaqlarda i\u015ftirak etm\u0259sini vur\u011fulayan S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu T\u00fcrk Oca\u011f\u0131, T\u00fcrk Yurdu kimi birlikl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun x\u00fcsusi xidm\u0259ti olmas\u0131n\u0131 xat\u0131rlatmaqla, \u0259dibin tarixi s\u0259hn\u0259d\u0259 rol oynaya bil\u0259n bir obraz\u0131n\u0131 da yarad\u0131r: \u201cU\u015faql\u0131\u011f\u0131m\u0131n \u0259n uzaq \u00e7a\u011flar\u0131ndan b\u0259ri evimizd\u0259ki y\u0131\u011f\u0131ncaqlar say\u0259sind\u0259 d\u00f6vr\u00fcn siyasi v\u0259 ideoloji c\u0259r\u0259yanlar\u0131n\u0131n i\u00e7ind\u0259 idik. Zaman\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri, q\u0259l\u0259m sahibl\u0259ri evimizd\u0259 y\u0131\u011f\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Atam u\u015faql\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan b\u0259ri biziml\u0259 f\u0259xr ed\u0259r, b\u00fct\u00fcn qonaqlara tan\u0131td\u0131rar, bir m\u00fcdd\u0259t s\u00f6hb\u0259tl\u0259rini dinl\u0259m\u0259yimiz\u0259 icaz\u0259 verirdi. T\u00fcrk Oca\u011f\u0131n\u0131n, T\u00fcrk Yurdunun f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri, d\u00f6vr\u00fcn siyasi v\u0259 ideoloji prosesl\u0259ri evimizd\u0259 ya\u015fan\u0131rd\u0131\u201d.<br \/>\nMemuar \u0259s\u0259rin \u201cAil\u0259m v\u0259 t\u0259hsil ill\u0259rim\u201d adl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 atas\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun v\u0259 anas\u0131 Sitar\u0259 xan\u0131m\u0131n obrazlar\u0131n\u0131 yarad\u0131r. M\u00fc\u0259llif \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun Qaraba\u011f \u0259silzad\u0259l\u0259rind\u0259n olmas\u0131n\u0131 t\u0259qdim edir. M\u00fc\u0259llifin anas\u0131n\u0131n atas\u0131n\u0131n Qaraba\u011f\u0131n \u0259silzad\u0259l\u0259rind\u0259n, atas\u0131n\u0131n is\u0259 Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rind\u0259n olmas\u0131n\u0131 vur\u011fulamas\u0131 h\u0259m d\u0259 bu tarixi m\u0259kan\u0131n xalq\u0131m\u0131z\u0131n q\u0259dim tarixi m\u0259kanlar\u0131 olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir: \u201cAnam Sitar\u0259 xan\u0131m, Qaraba\u011f\u0131n \u0259silzad\u0259l\u0259rind\u0259n \u018fbd\u00fcrr\u0259hman V\u0259zirovun q\u0131z\u0131d\u0131r. Atam \u018fhm\u0259d b\u0259y is\u0259 yen\u0259 Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rind\u0259n torpaq sahibi H\u0259s\u0259n A\u011fayevin o\u011fludur\u201d. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun q\u0131z\u0131 kimi m\u00fc\u0259llif b\u00f6y\u00fck r\u0259\u011fb\u0259t hissi il\u0259 atas\u0131n\u0131n tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi formala\u015fmas\u0131 m\u0259qam\u0131n\u0131 \u0259s\u0259r boyu t\u0259bli\u011f edir.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun t\u0259hsil ill\u0259rinin geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qam\u0131 maraq k\u0259sb edir. Bel\u0259 ki, S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu atas\u0131n\u0131n t\u0259hsil ill\u0259rin\u0259 toxunmaqla oxucuya \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun harada t\u0259hsil almas\u0131, yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 tarix\u00e7i Renan\u0131n t\u0259l\u0259b\u0259si olmas\u0131 haqq\u0131nda tam t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. Atas\u0131n\u0131n Parisd\u0259 t\u0259hsil almas\u0131na toxunan S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu onun m\u0259hz yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 tarix\u00e7i Renan\u0131n t\u0259l\u0259b\u0259si olmas\u0131 amilin\u0259 d\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir: \u201cAtam (\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu-S.\u015e.) Az\u0259rbaycanda ba\u015flam\u0131\u015f oldu\u011fu t\u0259hsil h\u0259yat\u0131na Fransada davam etmi\u015fdir. Parisd\u0259 \u201cKollec de Frans\u201dda tan\u0131nm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 tarix\u00e7i Renan\u0131n t\u0259l\u0259b\u0259si olmu\u015fdur\u201d. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu Renan\u0131n \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011fluna g\u00f6st\u0259rdiyi qay\u011f\u0131n\u0131 x\u0259sislik etm\u0259d\u0259n t\u0259svir edir. Bununla biz, h\u0259m \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun elmi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 nec\u0259 ba\u015flamas\u0131n\u0131n, h\u0259m d\u0259 Renan\u0131n f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u015fahidi oluruq: \u201cRenan atam\u0131 o d\u00f6vr\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131ndan madam Adamla tan\u0131\u015f etmi\u015f v\u0259 \u201cRevy\u00fc de D\u00f6 Mond\u201d jurnal\u0131nda yaz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7ap etmi\u015fdir. \u201c\u015ei\u0259 m\u0259zh\u0259binin m\u0259n\u015f\u0259l\u0259ri\u201d m\u00f6vzusunda t\u0259dqiqat \u0259s\u0259ri il\u0259 lord Karzonun da i\u015ftirak etdiyi Londonda ke\u00e7iril\u0259n seminara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. \u0130ran \u015fah\u0131 bu t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 atama, bu g\u00fcn h\u0259l\u0259 d\u0259 ail\u0259nin u\u011fur \u00fcz\u00fcy\u00fc hesab etdiyimiz firuz\u0259yi qa\u015fl\u0131 bir \u00fcz\u00fck h\u0259diyy\u0259 etmi\u015fdi. Atam o ill\u0259rd\u0259 Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fc m\u00fc\u0259llimi Darmistradt il\u0259 farscadan t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdil\u0259r. Sonralar Darmistradt bunu \u00f6z kitab\u0131nda xat\u0131rlay\u0131rd\u0131\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n atas\u0131n\u0131n Fransada t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cfir\u0259ng \u018fhm\u0259d\u201d kimi tan\u0131nmas\u0131 m\u0259qam\u0131na da ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259si diqq\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u0259 c\u0259lb edir: \u201cB\u00fct\u00fcn bu t\u0259\u0259ss\u00fcratlarla Qaraba\u011fa \u201cfir\u0259ng \u018fhm\u0259d\u201d olaraq qay\u0131tm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fchitin\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc, \u00f6yr\u0259ndikl\u0259rini tan\u0131tma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu atas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onun bir tarixi \u015f\u0259xs kimi irsin\u0259 olan bigan\u0259liy\u0259 etinads\u0131z qalmam\u0131\u015f, memuar\u0131nda a\u00e7\u0131qlama\u011fa c\u0259hd etmi\u015fdir. Tarixi \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bigan\u0259liyin \u00fcmumil\u0259\u015fdirilmi\u015f ifad\u0259si olaraq m\u00fc\u0259llifin bu etiraz\u0131n\u0131n memuarda inc\u0259 detallar\u0131 il\u0259 \u0259ks etdirilm\u0259si m\u0259qam\u0131 ac\u0131 reall\u0131\u011f\u0131n ifad\u0259sidir: \u201c\u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra haqq\u0131nda f\u00f6vq\u0259lad\u0259 yaz\u0131lar yaz\u0131ld\u0131. Amma t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n he\u00e7 s\u0259s \u00e7\u0131xmad\u0131\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu atas\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu kimi anas\u0131n\u0131n da tam obraz\u0131n\u0131 q\u0131sa epizodlarla \u0259s\u0259rd\u0259 t\u0259qdim edir. M\u00fc\u0259llifin t\u0259qdim etdiyi m\u00fcxt\u0259lif q\u0131sa epizodlarda anas\u0131n\u0131n t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131na m\u0259xsus d\u0259yan\u0259t v\u0259 s\u0259daq\u0259ti \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259xz etdir\u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l bir qad\u0131n olmas\u0131 canlad\u0131r\u0131l\u0131r: \u201cAil\u0259mizd\u0259 ham\u0131m\u0131za \u00e7ox t\u0259sir ed\u0259n bir m\u00fcvazin\u0259t vard\u0131: anam dem\u0259k olar ki, sakit, yum\u015faq, s\u0259brli, atam is\u0259 m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq h\u0259r \u015fey\u0259 g\u00f6r\u0259 tez hirsl\u0259n\u0259n insanlar idi. Atam s\u00fcfr\u0259d\u0259 duzqab\u0131n\u0131n yerinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sin\u0259 bel\u0259 raz\u0131 olmazd\u0131. Hirsl\u0259n\u0259n vaxt anam o anda he\u00e7 cavab verm\u0259zdi\u201d. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu anas\u0131n\u0131n portretini oxucunun g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnd\u0259 canland\u0131r\u0131r: \u201cC\u0131l\u0131z bir qad\u0131n olan anam\u0131z t\u0259hsilimizi davam etdirtm\u0259k, evi doland\u0131rmaq, x\u0259st\u0259l\u0259ri m\u00fcalic\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259l\u0259r \u00e7\u0259kdi. Amma he\u00e7 qorxmad\u0131, xal\u00e7alar, da\u015f-qa\u015flar satd\u0131\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu memuar \u0259s\u0259rind\u0259 t\u0259qdim etdiyi tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131n\u0131n qurucusu v\u0259 ilk prezidenti, d\u00f6vl\u0259t xadimi, mar\u015fal Atat\u00fcrkd\u00fcr. M\u00fc\u0259llif 1919-cu ild\u0259 ba\u015flayan T\u00fcrkiy\u0259 \u0130stiqlaliyy\u0259t m\u00fcharib\u0259sinin \u00f6nd\u0259ri Atat\u00fcrk\u00fcn obraz\u0131n\u0131 canland\u0131raraq xalq\u0131n yadda\u015f\u0131nda \u0259ks olunmu\u015f obraz\u0131n\u0131 xat\u0131rlad\u0131r. Biz m\u00fc\u0259llifin Atat\u00fcrk\u0259 olan sevgisinin m\u0259hz \u00fcmumxalq sevgisi olmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirm\u0259si il\u0259 \u00fczl\u0259\u015firik: \u201cO yay Atat\u00fcrk\u00fc ilk d\u0259f\u0259 olaraq Ehsan b\u0259yin ba\u011f\u0131nda g\u00f6rd\u00fcm. B\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259r kimi m\u0259n d\u0259 ona qiyab\u0259n s\u0259cd\u0259 edirdim. Atat\u00fcrk\u0259 baxanda onun g\u00fcn\u0259\u015f q\u0259d\u0259r parlaq sa\u00e7lar\u0131n\u0131, \u015f\u0259xsiyy\u0259tind\u0259n f\u0131\u015fq\u0131ran enerjini d\u0259 g\u00f6r\u00fcr v\u0259 atam\u0131n da t\u0259lqin il\u0259 z\u0259f\u0259rin m\u00fctl\u0259q qazan\u0131laca\u011f\u0131na inan\u0131rd\u0131m\u201d.<br \/>\nX\u00fcsusi vur\u011fulamaq laz\u0131md\u0131r ki, proqressiv v\u0259 d\u00fcny\u0259vi olan milli d\u00f6vl\u0259t yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi, iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni sah\u0259l\u0259rd\u0259 islahatlar h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015f Atat\u00fcrk\u00fcn obraz\u0131 \u0259s\u0259rd\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r yer almaqdad\u0131r. Niy\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r? \u00c7\u00fcnki S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu t\u0259svir etdiyi hadis\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn dol\u011fun obraz\u0131n\u0131 yarad\u0131r. Bu h\u0259m m\u00fc\u0259llifin \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259s\u0259rd\u0259 t\u0259svir etdiyi hadis\u0259l\u0259rd\u0259, h\u0259m d\u0259 \u0259s\u0259rd\u0259ki obrazlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rind\u0259, fikirl\u0259rind\u0259 \u0259ksini tap\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Atat\u00fcrk\u00fcn \u00f6l\u00fcm x\u0259b\u0259rin\u0259 \u00fcz\u00fcl\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun k\u0259d\u0259r dolu c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn ke\u00e7diyi h\u0259yat yolu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259 canlan\u0131r: \u201c&#8230;Evd\u0259 anam\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259ki kimi bir mat\u0259m havas\u0131 \u0259sirdi. Atam yaz\u0131 masas\u0131na s\u00f6yk\u0259nib h\u00f6nk\u00fcr-h\u00f6nk\u00fcr a\u011flay\u0131rd\u0131:<br \/>\n\u2013 O bir vulkan idi, b\u0259z\u0259n alov p\u00fcsk\u00fcr\u00fcrd\u00fc. M\u0259n\u0259 d\u0259 p\u00fcsk\u00fcrd\u00fc, amma g\u00f6z\u0259l bir alovdu\u201d.<br \/>\nQeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun Atat\u00fcrk\u0259 sadiq qalmas\u0131 \u0259s\u0259r boyu t\u0259bli\u011f edilm\u0259kd\u0259dir. M\u0259s\u0259l\u0259n, Atat\u00fcrk\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fcn yeni prezident se\u00e7ilm\u0259si, Atat\u00fcrk\u0259 yax\u0131n oldu\u011fu bilin\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259ri i\u015fd\u0259n azad etdirm\u0259si, pula \u00f6z \u015f\u0259klini h\u0259kk etdirm\u0259si, bir n\u00f6v ill\u0259rl\u0259 \u201cikinci adam\u201d olma\u011f\u0131n ac\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xmas\u0131, o ill\u0259rin intiqam\u0131n\u0131 almas\u0131 fakt\u0131na toxunan m\u00fc\u0259llif atas\u0131n\u0131n bu d\u00f6vrd\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259z\u0259r salan epizodlarda \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun Atat\u00fcrk\u00fcn \u0259n yax\u0131n silahda\u015flar\u0131 olan Faleh R\u0131fq\u0131 Atay kimi \u201cD\u00f6vr\u00fc-\u0130sm\u0259t g\u0259ldi\u201d dey\u0259 yaz\u0131lar \u00e7ap etdirm\u0259m\u0259si, Kaz\u0131m Qarab\u0259kir kimi xatir\u0259l\u0259rind\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u0259leyhin\u0259 yaz\u0131lar yazmamas\u0131na toxunmas\u0131na, atas\u0131n\u0131n q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259 il\u0259 Atat\u00fcrk\u0259 sadiq qalmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirm\u0259y\u0259 nail olur: \u201cNapoleon \u00f6ld\u00fckd\u0259n sonra he\u00e7 bir frans\u0131z onun \u0259leyhin\u0259 yaz\u0131 yazma\u011f\u0131 a\u011f\u0131l\u0131na bel\u0259 g\u0259tirm\u0259mi\u015fdi\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259llif m\u0259hz mill\u0259tin tarixi yadda\u015f\u0131nda yer tutmu\u015f Atat\u00fcrk\u00fcn dedikl\u0259ri k\u0259lm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 onun m\u0259n\u0259vi al\u0259mini a\u00e7\u0131qlay\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Atat\u00fcrk\u00fcn \u201c\u00d6vlad sahibi olmaq d\u00fcnyada \u0259n b\u00f6y\u00fck nem\u0259tdir\u201d fikirl\u0259ri bu tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin ail\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259rin\u0259 d\u0259y\u0259r verm\u0259sini, \u00f6vlad anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ail\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259rin\u0259 v\u0259 insanlar\u0131n xo\u015fb\u0259xtliyin\u0259 t\u0259sir ed\u0259 bilm\u0259si haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini \u0259ks etdirir.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu Atat\u00fcrk\u00fcn islahat\u00e7\u0131 kimi obraz\u0131n\u0131 da yarad\u0131r. Onun apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin islahatlarla ba\u011fl\u0131 olmas\u0131na toxunur: \u201c\u018fslind\u0259 Atat\u00fcrkd\u0259n \u0259vv\u0259l T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 bir \u00e7ox islahat\u0131n he\u00e7 olmasa ziyal\u0131lar aras\u0131nda ba\u015fl\u0131ca x\u0259ttl\u0259ri g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdi. T\u0259nzimat d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ziyal\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259si q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131ndan elm, sosial, iqtisadi sah\u0259l\u0259rd\u0259 bir \u00e7ox t\u0259sisat\u0131 ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 yaratma\u011fa s\u0259y g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. T\u00fcrk Ocaqlar\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r bunlar\u0131n g\u00f6z\u0259l bir \u00f6rn\u0259yi idi. Bundan ba\u015fqa m\u0259s\u0259l\u0259n, H\u00fcseyn Cahid \u201cTanin\u201d q\u0259zetinin ad\u0131n\u0131 lat\u0131n h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 \u00e7ap etdirmi\u015f, q\u0131zlara universitetin b\u0259zi fak\u00fclt\u0259l\u0259rinin qap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u0130stanbul, \u0130zmir kimi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 \u00e7ar\u015fab yerini manto v\u0259 ya pelerin\u0259 vermi\u015fdi. Amma \u0259sasl\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fck miqyasda islahatlar\u0131 Atat\u00fcrk mill\u0259tin sevgisin\u0259 g\u00fcv\u0259n\u0259r\u0259k, mill\u0259t haz\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131 halda, vaxt\u0131ndan \u0259vv\u0259l h\u0259yata ke\u00e7irdi\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259llif ehtiram\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n t\u00fcrk yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131, siyas\u0259t\u00e7i, alim, m\u00fc\u0259llim, \u201cAt\u0259\u015fd\u0259n k\u00f6yn\u0259k\u201d, \u201cSin\u0259kli baqqal\u201d, \u201cTatarc\u0131q\u201d, \u201cZeynonun o\u011flu\u201d kimi romanlar m\u00fc\u0259llifi Xalid\u0259 Onba\u015f\u0131 olaraq da tan\u0131nan Xalid\u0259 \u018fdib Ad\u0131var\u0131n obraz\u0131 da dol\u011fun t\u0259qdim edilir. Xalid\u0259 \u018fdib haqq\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259qdimat\u0131nda \u0259dib haqq\u0131nda z\u0259ngin m\u0259lumat \u0259ksini tap\u0131r: \u201cXalid\u0259 xan\u0131m\u0131 yeddi ya\u015f\u0131mdan b\u0259ri tan\u0131y\u0131rd\u0131m; ki\u00e7ik o\u011flu \u201cToqo\u201d il\u0259 bir yerd\u0259 oxumu\u015fduq. T\u00fcrk Oca\u011f\u0131n\u0131n y\u0131\u011f\u0131ncaqlar\u0131nda tez-tez g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r v\u0259 i\u015ftirak ed\u0259rdik\u201d.<br \/>\nMaraql\u0131 m\u0259qam is\u0259 S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun Xalid\u0259 \u018fdibin bir yaz\u0131\u00e7\u0131 olmaqdan \u00e7ox, \u0259s\u0259rl\u0259rinin prototipi olmas\u0131 m\u0259qam\u0131na ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259sidir. Bu da, \u0259s\u0259rd\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n dol\u011fun obraz\u0131n\u0131n canland\u0131r\u0131lmas\u0131na t\u0259kan verir: \u201cBir g\u00fcn Xalid\u0259 xan\u0131m\u0131 g\u00f6rm\u0259y\u0259 getdim. Onu iri toppuz \u015f\u0259klind\u0259 y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f sa\u00e7lar\u0131 il\u0259 masa\u00fcst\u00fc lampan\u0131n k\u00f6lg\u0259sind\u0259 oturan yerd\u0259 g\u00f6rd\u00fcm. N\u0259d\u0259ns\u0259, bird\u0259n \u201cX\u0259ndan\u201d roman\u0131n\u0131 xat\u0131rlad\u0131m:<br \/>\n\u2013 Xalid\u0259 xan\u0131m, \u201cX\u0259ndan\u201d roman\u0131n\u0131zdak\u0131 X\u0259ndan sizsiniz? \u2013 dedim. G\u00fcld\u00fc.<br \/>\n\u2013 Sus, ay can\u0131m \u2013 dedi\u201d.<br \/>\nM\u00fc\u0259llif \u0259s\u0259rd\u0259 q\u0131sa \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259 olsa Xalid\u0259 Ad\u0131var\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 canland\u0131r\u0131r: \u201cYol boyunca m\u0259n\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131n m\u00fch\u00fcm s\u0259hif\u0259l\u0259rini dan\u0131\u015fd\u0131: Saleh Z\u0259ki b\u0259y\u0259 olan sevgisi, evl\u0259nm\u0259l\u0259ri, bo\u015fanmalar\u0131, o\u011flunun x\u0259st\u0259liyi s\u0259b\u0259bil\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra onu yenid\u0259n g\u00f6rd\u00fcy\u00fc an ke\u00e7irdiyi hissl\u0259ri, Adnan b\u0259y\u0259 olan h\u00f6rm\u0259ti, dostlu\u011fu v\u0259 sair\u0259\u201d. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu Xalid\u0259 Ad\u0131var\u0131n fikirl\u0259ri il\u0259 onun h\u0259yat yoluna q\u0131sa \u015f\u0259kild\u0259 n\u0259z\u0259r sal\u0131r, bununla da yaz\u0131\u00e7\u0131ya aid \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131 oxucusuna \u00f6t\u00fcr\u00fcr.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun \u0259s\u0259rd\u0259 Xalid\u0259 \u018fdib, H\u0259mdullah S\u00fcbhi kimi tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin yeni m\u0259fkur\u0259 oyan\u0131\u015f\u0131ndak\u0131 xidm\u0259tl\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259si maraq do\u011furur. Xalq\u0131n i\u015f\u011fal q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz s\u0259sini y\u00fcks\u0259ltm\u0259sini Xalid\u0259 \u018fdibin, H\u0259mdullah S\u00fcbhinin simas\u0131nda t\u0259qdim edir: \u201cCo\u015f\u011fun bir dal\u011falanma idi o mitinq&#8230; Xalid\u0259 \u018fdib xan\u0131m\u0131n \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131, m\u0259scidl\u0259rd\u0259n y\u00fcks\u0259l\u0259n s\u0259lalar, o insan d\u0259nizinin h\u0259y\u0259can\u0131&#8230; O g\u00fcn i\u015f\u011fal q\u00fcvv\u0259l\u0259ri bu xalqa \u0259n ki\u00e7ik bir \u015fey bel\u0259 ed\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. Bir ba\u015fqa g\u00fcn d\u0259 Fateh b\u0259l\u0259diyy\u0259 binas\u0131n\u0131n eyvan\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n Xalid\u0259 \u018fdib, H\u0259mdullah S\u00fcbhi v\u0259 co\u015f\u011fun mitinq i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 xatirimd\u0259dir\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 bir \u00e7ox Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrk m\u00fct\u0259f\u0259kkir \u0259dibl\u0259rin obrazlar\u0131n\u0131n t\u0259qdimi il\u0259 \u00fczl\u0259\u015firik. \u018fs\u0259rd\u0259 H\u00fcrr Fikirl\u0259ri Yayma C\u0259miyy\u0259tinin qurucular\u0131ndan olan \u018fhm\u0259d \u018fmin Yalman\u0131, c\u0259miyy\u0259tin f\u0259al \u00fczvl\u0259rind\u0259n olan S\u0259dr \u018fli Fuad Ba\u015fgil, \u018fhm\u0259d \u018fmin, \u018fnv\u0259r Atakan kimi h\u00fcrriyy\u0259tsizliy\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparan v\u0259t\u0259n a\u015fiql\u0259rinin d\u0259 xat\u0131rlanmas\u0131 tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r\u0259 olan ehtiram\u0131 \u0259ks etdirir. Az\u0259rbaycan m\u00fct\u0259f\u0259kkir yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131, publisist \u018flib\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin \u0259s\u0259rd\u0259 xat\u0131rlanmas\u0131 diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r: \u201cAil\u0259m Ankarada oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hsil h\u0259yat\u0131m\u0131n son ill\u0259ri Tez\u0259r il\u0259 m\u0259ni qonaq ed\u0259n H\u00fcseynzad\u0259 \u018fli b\u0259yin evind\u0259 ke\u00e7di\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu t\u0259r\u0259find\u0259n Yusif Ak\u00e7uran\u0131n t\u0259svir edilm\u0259si d\u0259 tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r\u0259 aid \u0259n inc\u0259 detallar\u0131 diqq\u0259timiz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r: \u201cBa\u011f i\u00e7ind\u0259ki qon\u015fumuz Yusif Ak\u00e7ura atam\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 dostlar\u0131ndan idi. \u0130deoloji m\u00fcbariz\u0259d\u0259 bir yerd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f, T\u00fcrk Oca\u011f\u0131nda eyni amal u\u011frunda \u00e7al\u0131\u015faraq m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131m\u0131za t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fdil\u0259r. Yusif Ak\u00e7ura \u00e7ox z\u0259kal\u0131, m\u0259d\u0259ni v\u0259 utancaq bir adam idi. Atam m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda t\u0259nqidi fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259rk\u0259n o s\u00fckutla dinl\u0259y\u0259r, he\u00e7 \u0259skik etm\u0259diyi siqaretini a\u011fz\u0131ndan ay\u0131rmadan:<br \/>\n\u2013 Ey \u0259f\u0259ndi, s\u0259nmi qald\u0131n d\u0259hr\u0259 ver\u0259c\u0259k nizami-intizam \u2013 dey\u0259rdi\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 g\u00f6rk\u0259mli hind siyasi xadimi C\u0259vahirl\u0259l Nehru, Amerika siyas\u0259t\u00e7isi Vendel Uilkin, \u0130ngilt\u0259r\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri Bevinin v\u0259 b. tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin epizodik obrazlar\u0131nda onlar\u0131n tarixi arenada tutduqlar\u0131 m\u00f6vqel\u0259ri d\u0259 ayd\u0131nla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n b\u0259hs edilm\u0259si zaman\u0131 hind siyasi xadimi, T\u0259r\u0259fsizl\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n liderl\u0259rind\u0259n olmu\u015f, Hindistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi u\u011frunda h\u0259r\u0259kat\u0131n v\u0259 Hindistan Milli Konqresinin r\u0259hb\u0259rl\u0259rind\u0259n biri, Hindistan Respublikas\u0131n\u0131n ilk ba\u015f naziri (1947\u20131964) C\u0259vahirl\u0259l Nehrunun t\u0259qdim edilm\u0259sind\u0259 bunun \u015fahidi oluruq: \u201cNehru bizi evin\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. Arvad\u0131 \u00f6ld\u00fckd\u0259n sonra yan\u0131ndan ay\u0131rmad\u0131\u011f\u0131 q\u0131z\u0131 \u0130ndira Qandi il\u0259 birlikd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Biz\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn yazd\u0131\u011f\u0131 bir kitab\u0131 h\u0259diyy\u0259 etdi, birlikd\u0259 \u015f\u0259kill\u0259r \u00e7\u0259kdirdik v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda s\u00f6hb\u0259t etdik\u201d. \u018fs\u0259rd\u0259 maraql\u0131 m\u0259qam C\u0259vahirl\u0259l Nehrunun siyasi prosesl\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259n fikirl\u0259rinin s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259sidir: \u201cKommunist deyil, kommunizmi \u00f6nl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sosial \u0259dal\u0259t\u00e7iyik\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 Amerika siyas\u0259t\u00e7isi Vendell Uilki v\u0259 onun q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u201cT\u0259k d\u00fcnya\u201d \u0259s\u0259rinin xat\u0131rlanmas\u0131 da tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin an\u0131lmas\u0131 kimi maraq k\u0259sb edir. Yazar Vendel Uilkinin T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259si m\u0259qam\u0131na da ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir: \u201c1943-c\u00fc ild\u0259 AB\u015e h\u00f6k\u00fcm\u0259ti ad\u0131ndan d\u00fcnya turuna \u00e7\u0131xan Vendel Uilki T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 d\u0259 g\u0259ldi. &#8230; &#8230;\u0130r\u0259lid\u0259 bu s\u0259yah\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cT\u0259k d\u00fcnya\u201d kitab\u0131nda m\u0259nd\u0259n \u201cilk t\u00fcrk qad\u0131n v\u0259kili\u201d dey\u0259 yazd\u0131 v\u0259 \u201corta ya\u015fl\u0131 bir xan\u0131m\u201d t\u0259birini i\u015fl\u0259tdi\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 maraql\u0131 m\u0259qamlardan biri d\u0259, tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rin t\u0259qdimat\u0131 zaman\u0131 S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun h\u0259min tarixi \u015f\u0259xsl\u0259r v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin kim olmas\u0131na ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130ngilt\u0259r\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri Bevinin xat\u0131rlanmas\u0131nda bu m\u0259qamla \u00fczl\u0259\u015firik: \u201c\u0130ki g\u00fcn sonra bir g\u00f6r\u00fc\u015f t\u0259\u015fkil edildi v\u0259 mister Bevin m\u0259ni q\u0259bul etdi. Uzun m\u00fcdd\u0259td\u0259n b\u0259ri ingilis xarici i\u015fl\u0259r naziri qad\u0131n qonaq q\u0259bul etm\u0259mi\u015fdi. Bu bax\u0131mdan ingilis dostlar\u0131m bunu b\u00f6y\u00fck u\u011fur say\u0131rd\u0131lar. Mister Bevin m\u0259ni b\u00f6y\u00fck n\u0259zak\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 T\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n obrazlar\u0131n\u0131n t\u0259qdimat\u0131 zaman\u0131 biz onlar\u0131n c\u0259sur, \u00f6z se\u00e7iml\u0259rind\u0259 s\u0259rb\u0259st ola bilm\u0259l\u0259ri kimi t\u0259qdim edilm\u0259sinin \u015fahidi oluruq. M\u00fc\u0259llif onlar\u0131n c\u0259sar\u0259tl\u0259rini \u0259s\u0259rd\u0259 \u0259ks etdirm\u0259si t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131na veril\u0259n d\u0259y\u0259r kimi q\u0259bul edilm\u0259lidir. C\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00f6z s\u00f6z\u00fc, \u00f6z se\u00e7imi olan qad\u0131nlar\u0131n \u00fcmumill\u0259\u015fdirilmi\u015f obraz\u0131 kimi R\u0259\u015fid\u0259 xan\u0131m t\u0259qdim edilir. T\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n ba\u015f \u00f6rt\u00fckl\u0259rini a\u00e7malar\u0131na s\u0259sl\u0259yi\u015f zaman\u0131 ba\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7mayan C\u0259lal Bayar\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131 R\u0259\u015fid\u0259 xan\u0131m\u0131n etiraz s\u0259si y\u00fcks\u0259ltm\u0259si m\u0259hz h\u0259r bir qad\u0131n\u0131n \u00f6z se\u00e7imind\u0259 s\u0259rb\u0259st olmas\u0131na i\u015far\u0259dir. Bu qad\u0131n\u0131n h\u0259tta Atat\u00fcrk\u0259 ba\u015f\u0131n\u0131n \u00f6rt\u00fcl\u00fc qalmas\u0131 ist\u0259yini bildirm\u0259si d\u0259 t\u00fcrk qad\u0131n\u0131n\u0131n c\u0259sar\u0259tini \u0259ks etdirir: \u201cQad\u0131nlar\u0131n ba\u015f \u00f6rt\u00fcs\u00fc yeni g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Ziyaf\u0259t\u0259 C\u0259lal Bayar\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131 ba\u015f\u0131 t\u00fcrbanl\u0131 g\u0259lir.<br \/>\nH\u0259r k\u0259sd\u0259 \u00e7a\u015fq\u0131nl\u0131q yaran\u0131r. Atat\u00fcrk ona:<br \/>\n\u2013 Xanim \u0259f\u0259ndi, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015f\u0131n\u0131z ba\u011fl\u0131d\u0131r? \u2013 sual\u0131n\u0131 ver\u0259nd\u0259 o:<br \/>\n\u2013 \u0130caz\u0259 verin b\u0259zi \u015f\u0259xsl\u0259rin ba\u015f\u0131 \u00f6rt\u00fcl\u00fc qals\u0131n \u2013 cavab\u0131n\u0131 verm\u0259k c\u0259sar\u0259tini g\u00f6st\u0259rir. Bax, R\u0259\u015fid\u0259 xan\u0131m o d\u00f6vrd\u0259 h\u0259tta Atat\u00fcrk\u0259 bel\u0259 cavab ver\u0259 bil\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r c\u0259sur bir insan idi\u201d.<br \/>\nV\u0259kil R\u0259cai b\u0259yin bac\u0131s\u0131 rumelli Xalid\u0259 xan\u0131m\u0131n da c\u0259sar\u0259tli cavab\u0131 qad\u0131nlar\u0131m\u0131z\u0131n s\u00f6z\u00fcnd\u0259n d\u00f6nm\u0259diyini, \u00f6zl\u0259rin\u0259 inam\u0131 \u0259ks etdir\u0259n obraz kimi diqq\u0259ti c\u0259lb edir. M\u0259s\u0259l\u0259n, S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu Xalid\u0259 xan\u0131m\u0131n simas\u0131nda ona \u00fcnvanlanan \u201cC\u00fcmhuriyy\u0259t n\u0259dir?\u201d sual\u0131n\u0131n cavabland\u0131rmas\u0131nda qad\u0131nlar\u0131n c\u0259sar\u0259tini a\u00e7\u0131qlay\u0131r. M\u00fc\u0259llifin \u0259s\u0259rd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 epizodda bunun \u015fahidi oluruq: \u201cBir g\u00fcn Tez\u0259r:<br \/>\n\u2013 C\u00fcmhuriyy\u0259t n\u0259dir? \u2013 dey\u0259 soru\u015fmu\u015fdu.<br \/>\n\u2013 H\u00fcrriyy\u0259td\u0259 bir h\u00fcrriyy\u0259t g\u0259ldi ki, indi ba\u015f\u0131na \u201cc\u00fcm\u201d qoydular, bax odur \u2013 demi\u015fdir.<br \/>\nAtat\u00fcrk bunu e\u015fidibmi\u015f. Bir g\u00fcn Ke\u00e7i\u00f6r\u0259n kafesin\u0259 dostlar\u0131 il\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Xalid\u0259 xan\u0131m\u0131 v\u0259 qonum-qon\u015fusunu \u00e7a\u011f\u0131rtd\u0131rm\u0131\u015f, h\u0259min sual\u0131 vermi\u015fdir. Xalid\u0259 xan\u0131m eyni cavab\u0131 vermi\u015f v\u0259 rumeli \u015fiv\u0259si il\u0259 \u0259lav\u0259 etmi\u015fdir:<br \/>\n\u2013 H\u00fcrriyy\u0259t\u0259 \u201cc\u00fcm\u201d qoydun, qovdun pad\u015fah\u0131, g\u0259ldin oturdun yerin\u0259.<br \/>\n\u018flb\u0259tt\u0259, bu cavaba Atat\u00fcrk\u00fcn q\u0259hq\u0259h\u0259 il\u0259 g\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc \u0259lav\u0259 etm\u0259y\u0259 ehtiyac yoxdur\u201d.<br \/>\nQad\u0131n c\u0259sar\u0259tini biz m\u00fc\u0259llifin \u00f6z\u00fcn\u00fcn obraz\u0131nda da tez-tez \u00fczl\u0259\u015firik. Bel\u0259 ki, m\u00fc\u0259llif onu \u201cingilis adam\u0131\u201d adland\u0131r\u0131lmas\u0131na etiraz etm\u0259si il\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn bir t\u00fcrk olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir. Bu zaman\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259sar\u0259t t\u0259l\u0259b edirdi ki, h\u0259r bir qad\u0131n buna qadir deyildi. Biz S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun onu bel\u0259 adland\u0131ran \u015f\u0259xs\u0259 verdiyi cavabda bir daha \u015fahidin\u0259 \u00e7evrilirik: \u201cBiz c\u0259nab \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flunun q\u0131z\u0131n\u0131n bir ingilis adam\u0131 oldu\u011funa he\u00e7 bir zaman inana bilm\u0259rik. Amma bu s\u00f6zl\u0259ri t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, m\u0259sl\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131z deyir, \u2013 dey\u0259r\u0259k bu x\u0259b\u0259ri yayan\u0131n Baha Ar\u0131kan oldu\u011funu \u0259lav\u0259 etdi. Ba\u015f nazir Saraco\u011fluna v\u0259ziyy\u0259ti dan\u0131\u015fd\u0131m, o da Baha Ar\u0131kan\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rtd\u0131raraq ac\u0131qlanm\u0131\u015fd\u0131. Baha b\u0259y m\u0259ni tap\u0131b, o s\u00f6zl\u0259ri zarafat olaraq dediyini bildirdi. M\u0259n d\u0259:<br \/>\n\u2013 \u0130nsan zarafat\u0131 etm\u0259zs\u0259niz, bax bel\u0259 ba\u015f nazird\u0259n azar e\u015fid\u0259rsiniz, \u2013 dey\u0259r\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259ni ba\u011flad\u0131m\u201d. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun bel\u0259 cavab verm\u0259si t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n c\u0259sar\u0259tini, haz\u0131rcavabl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir.<br \/>\nObyektiv ger\u00e7\u0259kliyi \u0259ks etdir\u0259n \u0259s\u0259rd\u0259 yaln\u0131z T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tarixi \u015f\u0259xsl\u0259ri haqq\u0131nda deyil, d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox xalqlar\u0131n\u0131n tarixi \u015f\u0259xsl\u0259rinin epizodik \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259 olsa obrazlar\u0131n\u0131n t\u0259qdiminin \u015fahidin\u0259 \u00e7evrilirik.<\/p>\n<p><b>\u018fs\u0259rin problematikas\u0131<\/b><\/p>\n<p>S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d \u0259s\u0259rinin problematikas\u0131 yaln\u0131z m\u00fc\u0259llifin \u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u0259yat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan \u015f\u0259xsi m\u0259qamlar\u0131 deyil, c\u0259miyy\u0259ti d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259n aktual probleml\u0259ri d\u0259 a\u00e7\u0131qlay\u0131r. \u018fs\u0259rin problematikas\u0131nda milli kimlik v\u0259 m\u0259nlik, t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn t\u0259bli\u011f edilm\u0259si, dini m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259t, c\u0259miyy\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n naqislikl\u0259r, qad\u0131n s\u0259daq\u0259ti, erm\u0259nil\u0259rin m\u0259nfur \u0259m\u0259ll\u0259ri v\u0259 s. kimi aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r yer almaqdad\u0131r.<br \/>\nM\u00fc\u0259llif f\u0259rdi subyektivizml\u0259 obyektiv tarixilik prinsipl\u0259rini uyarla\u015fd\u0131ra bildiyi \u0259s\u0259rind\u0259 tarixi yadda\u015f\u0131, milli m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, do\u011fma dili, dini, milli ideya v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259ni v\u0259 s. \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva ed\u0259n milli kimlik (identiklik) m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 toxunmu\u015f, onun q\u00fcsurlu m\u0259qamlar\u0131na insanlar\u0131n diqq\u0259tini y\u00f6n\u0259ltmi\u015fdir.<br \/>\nQ\u0259rib \u00f6lk\u0259d\u0259 h\u0259mv\u0259t\u0259nlil\u0259rinin milli kimliyi t\u0259bli\u011f etm\u0259m\u0259l\u0259rini, milli kimliyin \u201caxsamas\u0131n\u0131\u201d \u00fcr\u0259k s\u0131z\u0131lt\u0131s\u0131 il\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 nail olmu\u015f yazar qeyd edir ki, \u201c\u00d6zl\u0259rin\u0259 \u201cmisirli\u201d dey\u0259n kral saray\u0131n\u0131n bir \u00e7ox xan\u0131m\u0131n t\u00fcrk\u0259silli oldu\u011funu \u00f6yr\u0259ndim. K\u00fc\u00e7\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xanda ya\u015fmaqdan istifad\u0259 edirdil\u0259r. Babalar\u0131 Osmanl\u0131 s\u0259dr\u0259z\u0259ml\u0259rind\u0259n olsada, analar\u0131 Misir \u015fahzad\u0259l\u0259ri oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn adlar\u0131n\u0131 yazmaq ist\u0259m\u0259diyim b\u0259zi xan\u0131mlar\u0131 da ya\u015fmaql\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. H\u0259r n\u0259d\u0259ns\u0259 bizd\u0259n ayr\u0131lan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 yeri g\u0259l\u0259nd\u0259 \u0259sill\u0259ri t\u00fcrk oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259xr ed\u0259nl\u0259r, yeri g\u0259l\u0259nd\u0259 \u00f6zl\u0259rini tamam\u0259n yad g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. Buna Misird\u0259 \u00e7ox \u015fahid oldum\u201d. M\u00fc\u0259llif konkret faktlarla, \u0259s\u0259rd\u0259 milli kimlik m\u0259s\u0259l\u0259sinin inikas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan, onun hans\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 olmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlama\u011fa nail olur. M\u00fc\u0259llif \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 h\u0259mv\u0259t\u0259nlil\u0259rinin \u00f6zl\u0259rini milli birlik m\u0259hfumundan uzaq durmalar\u0131n\u0131 m\u0259hz milli kimliyin deqradasiyaya u\u011framas\u0131 kimi g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 nail olur. \u00c7\u00fcnki milli kimlik h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fcn\u00fc h\u0259r hans\u0131 bir milli birliy\u0259 xas c\u0259h\u0259tl\u0259ri q\u0259bul v\u0259 d\u0259rk etm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259lidir.<br \/>\nMilli kimlik m\u0259s\u0259l\u0259sinin qabard\u0131lmas\u0131 m\u00fc\u0259llifin 1946-c\u0131 ild\u0259 AB\u015e-da ke\u00e7iril\u0259n Qad\u0131nlar Birliyi Konqresind\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u015f\u00fcn AB\u015e s\u0259f\u0259rind\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc qabar\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir. T\u00fcrk olmas\u0131n\u0131, Atat\u00fcrk\u00fcn m\u00fcasir T\u00fcrkiy\u0259nin tan\u0131t\u0131m simvoluna \u00e7evrilm\u0259sini g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u00fc\u0259llif \u0259s\u0259rd\u0259 bu epizodu bel\u0259 t\u0259qdim edir: \u201cBu s\u0259f\u0259rd\u0259 yem\u0259k masas\u0131nda birlikd\u0259 oldu\u011fumuz bir ne\u00e7\u0259 c\u0259nubi amerikal\u0131 haral\u0131 oldu\u011fumu soru\u015fdu, \u201ct\u00fcrk\u0259m\u201d deyinc\u0259:<br \/>\n\u2013 Y\u0259ni Hindistandans\u0131n\u0131z, el\u0259mi? \u2013 cavab\u0131n\u0131 verdil\u0259r.<br \/>\nT\u00fcrk oldu\u011fumu ba\u015fa salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:<br \/>\n\u2013 Atat\u00fcrk\u00fc tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z? \u2013 sual\u0131n\u0131 verdim. Tan\u0131d\u0131qlar\u0131n\u0131 dey\u0259nd\u0259 onun \u00f6lk\u0259sind\u0259n oldu\u011fumu ba\u015fa salaraq t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcm\u00fc onlara izah ed\u0259 bildim\u201d.<br \/>\nMaraql\u0131 m\u0259qamlardan biri d\u0259, m\u0259hz milli kimlik bax\u0131m\u0131ndan \u015fifahi \u0259d\u0259biyyata \u0259saslanmas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir. T\u00fcrk \u015fifahi \u0259d\u0259biyyat\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yeri olan T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Osmanl\u0131 zaman\u0131ndan g\u0259l\u0259n t\u0259svirl\u0259rl\u0259 p\u0259rd\u0259d\u0259 oynad\u0131lan k\u00f6lg\u0259 oyunu olan, tam ad\u0131 \u201cQarag\u00f6z v\u0259 Hacivat\u201d olan \u201cQarag\u00f6z\u201d tama\u015fas\u0131n\u0131n yunanlara aid olmas\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f ed\u0259n \u0259cn\u0259bil\u0259r\u0259 vermi\u015f oldu\u011fu cavabda da \u0259ksini tap\u0131r. \u018fs\u0259rd\u0259 bu epizoda diqq\u0259tl\u0259 n\u0259z\u0259r sald\u0131qda, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n amil budur. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu il\u0259 ingilis aras\u0131ndak\u0131 dialoqda bu amil a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ksini tap\u0131r: \u201cAdalarda yunan tama\u015fas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bizi a\u00e7\u0131q hava teatr\u0131na aparanda qar\u015f\u0131m\u0131za \u201cQarag\u00f6z\u201d tama\u015fas\u0131 \u00e7\u0131xd\u0131. B\u00f6y\u00fck yunan dostu olan bir ingilis \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, Qarag\u00f6z\u00fcn yunan oldu\u011funu isbat etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, biz bel\u0259 dostlar qazan\u0131b Qarag\u00f6z\u00fcn t\u00fcrk oldu\u011funu isbat ed\u0259 bilmirik.<br \/>\nTama\u015fa qurtaranda bu ingilis\u0259 yax\u0131nla\u015f\u0131b:<br \/>\n\u2013 Siz qar\u015f\u0131n\u0131zda Qarag\u00f6z\u00fcn t\u00fcrk oldu\u011funu bil\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 unudursunuz \u2013 dedim\u201d.<br \/>\nYaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n milli kimliyin v\u0259 m\u0259nliyin t\u0259bli\u011fi sah\u0259sind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259m\u0259ll\u0259rd\u0259n biri d\u0259 soyad\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259si m\u0259qam\u0131na m\u00fcnasib\u0259tinin \u0259ks etdirilm\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. \u018fs\u0259rd\u0259 S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu onlar\u0131n soyad\u0131n\u0131n \u201cA\u011fayev\u201d adland\u0131r\u0131lmas\u0131na hidd\u0259tini bildirm\u0259si bu m\u0259qama diqq\u0259ti y\u00f6n\u0259ldir: \u201cO \u00e7a\u011flarda m\u0259ni \u00fcsyana s\u00f6vq ed\u0259n bir ba\u015fqa s\u0259b\u0259b d\u0259 \u0259traf\u0131mdak\u0131lar\u0131n \u0259s\u0259bl\u0259\u015f\u0259rk\u0259n m\u0259n\u0259: \u201cA\u011fayev\u201d dey\u0259 xitab etm\u0259l\u0259ri idi. Rusiyada A\u011fayev olan soyad\u0131n\u0131 atam I D\u00fcnya H\u0259rbind\u0259n sonra A\u011fao\u011fluna d\u0259yi\u015fmi\u015fdi. Ancaq h\u0259l\u0259 d\u0259 davam ed\u0259n bu c\u00fcr m\u00fcnasib\u0259t il\u0259 biz\u0259 t\u0259zyiq etm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r \u201cA\u011fayev\u201d dey\u0259r\u0259k ail\u0259mizin Rusiyadan g\u0259ldiyini xat\u0131rlad\u0131rlar. Nec\u0259 ki, Tez\u0259r, CXP-nin m\u0259tbu orqan\u0131 olan \u201cUlus\u201c q\u0259zetinin S\u0259m\u0259d \u00fc\u00e7\u00fcn atam\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan \u201cA\u011fayevin o\u011flu\u201c t\u0259birini i\u015fl\u0259tdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 CXP Qars deputat\u0131 ik\u0259n partiyadan istefa vermi\u015fdi\u201d.<br \/>\nMilli kimliyin t\u0259bli\u011fi m\u00fc\u0259llifin m\u0259hz Trabl\u00fcsq\u0259rbid\u0259 olark\u0259n g\u00f6rd\u00fcy\u00fc m\u00fcnasib\u0259td\u0259, tarixi faktlara ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259sind\u0259 d\u0259 a\u00e7\u0131qlan\u0131r: \u201c\u018fr\u0259b d\u00fcnyas\u0131ndan t\u00fcrkl\u0259r\u0259 sadiq qalan yegan\u0259 \u00f6lk\u0259 olaraq m\u0259n Trabl\u00fcsq\u0259rbi g\u00f6rd\u00fcm. Bizi olduqca \u00e7ox sevir v\u0259 say\u0131rd\u0131lar. Q\u0259zetl\u0259r bizd\u0259n \u201c\u018flh\u0259md\u00fclillah t\u00fcrkl\u0259r\u201d dey\u0259 yazd\u0131. M\u0259\u015fhur ail\u0259l\u0259rin \u00e7oxunda qad\u0131nlar t\u00fcrk idi. G\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcm\u00fcz \u015f\u0259xsl\u0259r \u201cLozanna sazi\u015fin\u0259 q\u0259d\u0259r biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc sizd\u0259n qopmu\u015f saym\u0131rd\u0131q, bizi o sazi\u015f ay\u0131rd\u0131\u201d deyirdil\u0259r\u201d. M\u00fc\u0259llif bu epizodla Lozanna sazi\u015find\u0259n sonra T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na d\u0259y\u0259n z\u0259rb\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259ti y\u00f6n\u0259ldir.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu bu \u0259s\u0259rind\u0259 dini m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 geni\u015f yer ay\u0131rma\u011fa, daha \u00e7ox is\u0259 n\u00f6qsanl\u0131 m\u0259qamlara i\u015f\u0131q salma\u011fa c\u0259hd edir. M\u00fc\u0259llif q\u0131sa epizodlarda m\u0259nfur \u0259m\u0259ll\u0259rd\u0259n c\u0259miyy\u0259tin qopmas\u0131n\u0131, h\u0259min m\u0259qamlar\u0131n t\u0259krarlanmas\u0131na imkan verm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 inam\u0131 da \u0259ks etdirir: \u201c&#8230;\u018fmin \u018ff\u0259ndi biz\u0259 m\u00f6vzusu evl\u0259nm\u0259 v\u0259 bo\u015fanma olan d\u0259rsl\u0259r d\u0259 ke\u00e7irdi. Qad\u0131na da \u201cm\u00fclki-m\u00fcta\u201d dey\u0259rdi. Bax, bizim d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 qad\u0131n bir mal idi. Amma biz \u0259lb\u0259tt\u0259 bunu q\u0259bul etmirdik. \u0130\u00e7imizd\u0259n b\u0259zi q\u0131zlar:<br \/>\n\u2013 Xoca \u0259f\u0259ndi, c\u0259h\u0259nn\u0259md\u0259 n\u0259 c\u00fcr odun yand\u0131r\u0131l\u0131r? \u2013 sual\u0131n\u0131 bel\u0259 vermi\u015fdil\u0259r. Ald\u0131qlar\u0131 cavab da:<br \/>\n\u2013 Sizin kimi odunlar \u2013 olmu\u015fdu.<br \/>\nBax, bel\u0259 bir d\u00f6vrd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 g\u0259ldik. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bizi h\u0259min d\u00f6vr\u0259 qaytarma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fanlar son zamanlar \u00e7ox oldu. Amma t\u0259bii ki, o g\u00fcnl\u0259rd\u0259 bel\u0259 bizim kimi \u015fagirdl\u0259r oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 altm\u0131\u015f il sonra bu fikirl\u0259rin xortlamas\u0131na he\u00e7 kim m\u00fcsaid\u0259 etm\u0259z\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu \u0259s\u0259rin problematikas\u0131nda c\u0259miyy\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n n\u00f6qsanlara, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qlara bigan\u0259 qala bilm\u0259mi\u015fdir. O, h\u0259m bir v\u0259t\u0259nda\u015f kimi, h\u0259m d\u0259 bir \u0259dal\u0259t, h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi kimi c\u0259miyy\u0259td\u0259ki naqislikl\u0259ri a\u00e7\u0131qlama\u011fa c\u0259h edir: \u201c&#8230; Zaman h\u0259r c\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini alt-\u00fcst etdi. H\u00fcrriyy\u0259t, v\u0259t\u0259n h\u00fcrriyy\u0259ti olmaqdan \u00e7\u0131xd\u0131. V\u0259t\u0259n, ail\u0259 anlay\u0131\u015flar\u0131 el\u0259 d\u0259yi\u015fdi ki, ail\u0259 sevgisi dem\u0259k olar unuduldu. Bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131 ail\u0259l\u0259r \u00f6rn\u0259k olaraq barmaqla g\u00f6st\u0259rilirdi. \u018flb\u0259tt\u0259, b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 s\u0259nayel\u0259\u015fm\u0259, iqtisadi ehtiyaclar da bu v\u0259ziyy\u0259ti yaradan s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n idi. N\u0259tic\u0259 olaraq, ir\u0259lil\u0259yi\u015f dediyimiz avtomatla\u015fma h\u0259r halda hissl\u0259r\u0259 hakim olurdu. M\u0259n ki, h\u0259r c\u00fcr fikr\u0259 h\u00f6rm\u0259t ed\u0259n bir insanam. Zaman zaman sa\u011flar\u0131n da, sollar\u0131n da n\u0259 oldu\u011fu bilinm\u0259y\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rin\u0259 \u00fcsyan edir\u0259m. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada oldu\u011fu kimi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 d\u0259 do\u011fru yol g\u00f6st\u0259r\u0259n q\u0131tl\u0131\u011f\u0131 var\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n naqislik kimi c\u0259miyy\u0259tin erm\u0259ni yaraql\u0131lar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f insanlara bigan\u0259liyin, onlara qar\u015f\u0131 \u0259dal\u0259tsiz h\u00f6km \u00e7\u0131xarmalar\u0131 faktlar\u0131n t\u0259qdim edilm\u0259si diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu bu m\u0259qam\u0131 \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 almaqla yana\u015f\u0131, tarixi yadda\u015fa ba\u011f\u0131\u015flanmaz l\u0259k\u0259 olan m\u0259qam kimi \u0259ks etdirir. 1919-cu ild\u0259 \u201cB\u0259kira\u011fa B\u00f6l\u00fcy\u00fc\u201dnd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu il\u0259 yana\u015f\u0131 \u00e7arpay\u0131da yatan Bo\u011fazl\u0131yan Q\u0259zas\u0131n\u0131n r\u0259isi Kamal b\u0259yin edam edilm\u0259si fakt\u0131n\u0131n qabard\u0131lmas\u0131 \u0259fv edilm\u0259z bir add\u0131m olmas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ricisidir: \u201c&#8230;B\u0259yazid meydan\u0131nda Kamal b\u0259yin as\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu d\u0259h\u015f\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131q. K\u00fcrd Mustafa Pa\u015fan\u0131n s\u0259drlik etdiyi m\u0259hk\u0259m\u0259 hey\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259ni q\u0131r\u011f\u0131n\u0131na g\u00f6r\u0259 edama m\u0259hkum edilmi\u015fdi\u201d.<br \/>\nC\u0259mil S\u0259id Barlas\u0131n, \u018fhm\u0259d \u018fmin Yalman\u0131n, 27 may 1960-c\u0131 il d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra orduda apar\u0131lan siyas\u0259t\u0259 etirazlar\u0131na g\u00f6r\u0259 Milli Birlik Komit\u0259sind\u0259n ixrac edil\u0259n 14 zabitd\u0259n biri olan, y\u0259ni \u201cOnd\u00f6rdl\u0259r\u201d hesab edil\u0259n Orxan \u018frkanl\u0131n\u0131n, Milli t\u0259hsil naziri olmu\u015f Atif B\u0259nd\u0259rlinin v\u0259 b. ziyal\u0131 t\u00fcrk \u00f6vladlar\u0131n\u0131n h\u0259bs edilm\u0259l\u0259rini, T\u00fcrkiy\u0259nin xarici i\u015fl\u0259r naziri olmu\u015f, 27 may 1960-c\u0131 ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015fi n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259bs olunmu\u015f Fatin R\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcn, TBMM-y\u0259 4 d\u0259f\u0259 deputat se\u00e7ilmi\u015f, A.Menderes h\u00f6k\u00fcm\u0259tind\u0259 maliyy\u0259 naziri olmu\u015f, 27 may 1960-c\u0131 il d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra h\u0259bs edilmi\u015f H\u0259s\u0259n Polatkan\u0131n, 20 may 1963-c\u00fc ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015fin\u0259 c\u0259hd etdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 albay T\u0259l\u0259t Ayd\u0259mirin v\u0259 minba\u015f\u0131 F\u0259thi G\u00fcrcan\u0131n v\u0259 b. dar a\u011fac\u0131nda edam edilm\u0259l\u0259rini vur\u011fulamas\u0131 o d\u00f6vr siyasi m\u0259nz\u0259r\u0259sin\u0259 bir i\u015f\u0131q sal\u0131r.<br \/>\nC\u0259miyy\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n n\u00f6qsanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salan S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu maraql\u0131 m\u0259qamlara toxunur, bir \u00e7ox m\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 d\u0259 ba\u015f ver\u0259n tarixi presesl\u0259r\u0259 diqq\u0259tl\u0259ri y\u00f6n\u0259ldir: \u201c\u0130t i\u015fi\u201d il\u0259 ba\u015flayan m\u0259hk\u0259m\u0259 prosesl\u0259ri \u201cK\u00f6rp\u0259 i\u015fi\u201d v\u0259 \u201cBarbara i\u015fi\u201d il\u0259 davam etdi. Bu m\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259rind\u0259 m\u0259n i\u015ftirak etm\u0259dim. Sonra \u201cV\u0259t\u0259n C\u0259bh\u0259si i\u015fi\u201d ba\u015flad\u0131\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu c\u0259miyy\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n n\u00f6qsanlardan biri kimi siyasi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u0259bs edil\u0259n insanlar\u0131n ail\u0259sind\u0259n, do\u011fmalar\u0131ndan uzaq d\u00fc\u015fm\u0259l\u0259rin\u0259 s\u0259b\u0259b olmalar\u0131n\u0131 m\u0259hz c\u0259miyy\u0259tin bigan\u0259liyi kimi a\u00e7\u0131qlay\u0131r. M\u00fc\u0259llif bu m\u0259qam\u0131 \u00f6z ail\u0259sinin simas\u0131nda t\u0259qdim edir: \u201c&#8230;g\u0259mi yava\u015f-yava\u015f g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnd\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etdi, uzaqla\u015fd\u0131. Hara apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilm\u0259diyimiz atam\u0131zdan g\u00fcnl\u0259rl\u0259 x\u0259b\u0259r g\u00f6zl\u0259dik. N\u0259hay\u0259t, Malta adas\u0131n\u0131n Polverista qalas\u0131ndan evimizi sevinc\u0259 q\u0259rq ed\u0259n ilk m\u0259ktub g\u0259ldi. O andan etibar\u0259n, iki il yar\u0131m g\u00fcnl\u0259rimiz m\u0259ktub v\u0259 yol g\u00f6zl\u0259m\u0259kl\u0259 ke\u00e7di. G\u00fclt\u0259kin evd\u0259ki b\u00fct\u00fcn ka\u011f\u0131zlara \u201cata\u201d dey\u0259rdi. Atam ev\u0259 qay\u0131danda:<br \/>\n\u2013 Bu \u0259mi m\u0259nim atam deyil, m\u0259nim atam budur \u2013 dey\u0259r\u0259k onun \u015f\u0259klini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi\u201d.<br \/>\nAz\u0259rbaycan daxili i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rind\u0259n Behbudxan Cavan\u015firi \u201cPera Palas\u201d oteli qar\u015f\u0131s\u0131nda q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f qatil Torlaqyana b\u0259ra\u0259t verilm\u0259sinin \u0259s\u0259rd\u0259 t\u0259sviri c\u0259miyy\u0259td\u0259ki bigan\u0259liyi \u0259ks etdirir. Ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r\u0259 ikili standart yana\u015fman\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fcruz\u0259 verm\u0259sinin \u015fahidin\u0259 \u00e7evrilirik. Qatilin s\u0259rb\u0259st burax\u0131lmas\u0131na yard\u0131m ed\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki \u0259dal\u0259tin pozulmas\u0131na s\u0259b\u0259b olan yard\u0131m\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r kimi qabard\u0131l\u0131r: \u201cN\u0259hay\u0259t m\u0259hk\u0259m\u0259 qurtard\u0131. C\u0131l\u0131z adam tir-tir titr\u0259yirdi. Prokuror qatil \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 ist\u0259di. Bu t\u0259l\u0259b bizi bel\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirdi. Bu g\u0259nc zabitd\u0259n bu c\u0259sar\u0259ti g\u00f6zl\u0259mirdik. Prokuror 24 saat i\u00e7ind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n uzaqla\u015fma\u011fa m\u0259cbur edildi. Yerin\u0259 g\u0259l\u0259n yeni prokuror m\u0259hkumun b\u0259raitini ist\u0259di; \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, qatil b\u0259ra\u0259t etdirildi v\u0259 h\u0259min gec\u0259 buradak\u0131 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n v\u0259kili il\u0259 birlikd\u0259 Amerikaya qa\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u201d.<br \/>\nM\u00fc\u0259llif c\u0131l\u0131z, qorxa\u011fa b\u0259nz\u0259y\u0259n bel\u0259 bir m\u0259xluqun \u2013 erm\u0259ninin Behbudxan Cavan\u015fir kimi tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259sin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 yana\u015fmas\u0131 da \u0259s\u0259rd\u0259 yer al\u0131r: \u201cQatilin istintaq\u0131n\u0131 Rikatson-Hatt apar\u0131rd\u0131. Heyd\u0259r b\u0259y il\u0259 o zaman ingilis komandan\u0131n\u0131n q\u0259rargah\u0131 olan \u201cKroker\u201d otelin\u0259 getdik. Otelin zirz\u0259misind\u0259ki saxlanma ota\u011f\u0131ndan h\u0259bs olunmu\u015f qatili yuxar\u0131 \u00e7\u0131xartd\u0131qlar\u0131nda t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndim: c\u0131l\u0131z, tir-tir titr\u0259y\u0259n bir qorxaqa b\u0259nz\u0259y\u0259n bu adam da\u011f kimi Behbudxan\u0131 nec\u0259 vurmu\u015fdu?\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rin problematikas\u0131nda diqq\u0259ti \u00e7\u0259k\u0259n m\u00f6vzulardan biri d\u0259 t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n ziyal\u0131 o\u011fullar\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n qara siyah\u0131ya sal\u0131nmas\u0131na toxunulmas\u0131d\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu, Behbudxan Cavan\u015fir v\u0259 dig\u0259r bu kimi \u015f\u0259xsl\u0259rin erm\u0259nil\u0259rin qara siyah\u0131snda olmas\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rd\u0259 qeyd edilm\u0259si, erm\u0259nil\u0259rin t\u00fcrk xalqlar\u0131na, onlar\u0131n \u00f6vladlar\u0131na qar\u015f\u0131 apard\u0131qlar\u0131 gizli, m\u0259nfur \u0259m\u0259ll\u0259ri \u0259ks etdirir. Bunun m\u00fc\u0259llif uydurmas\u0131 olmamas\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n vur\u011fulanmas\u0131 S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu t\u0259r\u0259find\u0259n qeyd edilir: \u201cAtam Maltadan qay\u0131td\u0131qdan sonra erm\u0259ni dostlar\u0131ndan bir professor biz\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k atam\u0131n erm\u0259nil\u0259rin qara siyah\u0131s\u0131nda oldu\u011funu, atam\u0131 sev\u0259n bir dost olaraq onu x\u0259b\u0259rdar etm\u0259yi \u00f6z\u00fcn\u0259 borc bildiyini v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 tez h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini ist\u0259di\u201d. V\u0259 ya \u201cAz\u0259rbaycan daxili i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rind\u0259n Behbudxan Cavan\u015firin d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin qara siyah\u0131s\u0131nda oldu\u011fu x\u0259b\u0259rini alm\u0131\u015fd\u0131q\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu c\u0259miyy\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259n naqislikl\u0259ri insanlar\u0131n g\u00fcnahs\u0131z yer\u0259 edam edilm\u0259sind\u0259 \u0259ks etdirir. M\u00fc\u0259llif \u0130stiqlal M\u0259hk\u0259m\u0259si zaman\u0131 edam edil\u0259nl\u0259r\u0259 insanlar\u0131n bigan\u0259liyini \u201cxalq psixologiyas\u0131\u201dn\u0131n deformasiyaya u\u011framas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirir. Yaz\u0131\u00e7\u0131 bel\u0259 hadis\u0259l\u0259r\u0259 insanlar\u0131n bigan\u0259 qalmalar\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi kimi h\u0259m d\u0259 ad\u0259tkar olmalar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir: \u201cBir g\u00fcn s\u0259h\u0259r Tez\u0259r il\u0259 Ulus meydan\u0131ndan ke\u00e7irdik. H\u00fcnd\u00fcr bir yer\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f bir y\u0131\u011f\u0131n a\u011f k\u00f6yn\u0259kli adam g\u00f6rd\u00fck. Uzaqdan r\u0259ngsaz z\u0259nn etdik. Yax\u0131nla\u015fanda s\u0131ra il\u0259 as\u0131lm\u0131\u015f adamlar oldu\u011funu d\u0259h\u015f\u0259t i\u00e7ind\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131q: Bunlar \u0130stiqlal M\u0259hk\u0259m\u0259si qurbanlar\u0131 idi. O q\u0259d\u0259r heyr\u0259tl\u0259nmi\u015fdik ki, h\u0259r ikimiz d\u0259 \u00f6g\u00fcm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131q. Ancaq bu m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00fcn ke\u00e7dikc\u0259 Ankaran\u0131n normal g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc oldu. Bir m\u00fcdd\u0259t sonra bu meydan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 yem\u0259kxana v\u0259 kafed\u0259 ham\u0131 yeyib-i\u00e7irdi. Xalq psixologiyas\u0131 h\u0259r \u015fey\u0259 \u00f6yr\u0259\u015fir\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011faolunun vur\u011fulad\u0131\u011f\u0131 kimi \u201c\u015e\u0259rqd\u0259 m\u0259zlum iqtidara g\u0259l\u0259nd\u0259 m\u0259zlumlu\u011funun intiqam\u0131n\u0131 al\u0131r\u201d prinsipi il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etd\u0259n \u0130stiqlal M\u0259hk\u0259m\u0259sinin s\u0259dri \u018fli \u00c7\u0259tinqayan\u0131n \u015fapka qanununa qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xanlar\u0131 edam c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum etm\u0259si c\u0259miyy\u0259td\u0259ki naqisliyin g\u00f6st\u0259ricisidir: \u201c&#8230;Bir m\u00fcdd\u0259t sonra \u015fapka inqilab\u0131 oldu v\u0259 h\u0259min \u018fli \u00c7\u0259tinqaya \u0130stiqlal M\u0259hk\u0259m\u0259si s\u0259dri olaraq \u015fapka qanununa qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xanlar\u0131 edam c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131\u201d.<br \/>\nYass\u0131ada prosesi zaman\u0131 ba\u015f ver\u0259n \u0259dal\u0259tsizliyin yaln\u0131z c\u0259miyy\u0259t\u0259 deyil, xalq\u0131n tarixi yadda\u015f\u0131na vurulan z\u0259rb\u0259 kimi d\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k g\u0259r\u0259kdir ki, bu m\u0259qam da \u0259s\u0259rd\u0259 \u0259ksini tap\u0131r: \u201cAtat\u00fcrk\u00fcn h\u00fcquqa olan h\u00f6rm\u0259ti say\u0259sind\u0259 normal m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r bu c\u00fcr qanunsuz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin m\u00fchakim\u0259sin\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmad\u0131. Bu i\u015fi h\u00fcquq il\u0259 he\u00e7 \u0259laq\u0259si olmayan v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 hey\u0259ti \u00fczvl\u0259rinin h\u00fcquq\u015f\u00fcnas olmad\u0131\u011f\u0131 \u0130stiqlal M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259ri vasit\u0259si il\u0259 etdirdi. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, Yass\u0131ada prosesi bunun tam \u0259ksi oldu, h\u00fcquq z\u00fclm\u0259 al\u0259t edildi\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu c\u0259miyy\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n naqislikl\u0259ri d\u00f6vl\u0259t quluq\u00e7ular\u0131n\u0131n b\u00fcrokratl\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131nda, r\u00fc\u015fv\u0259txorlu\u011funda da a\u00e7\u0131qlaya bilir: \u201cBir g\u00fcn \u201cGislavet\u201d \u015firk\u0259tinin v\u0259kili olaraq \u015firk\u0259tin s\u0259rmay\u0259 art\u0131rma i\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Ankaraya getdim. Ticar\u0259t nazirini g\u00f6rm\u0259yim laz\u0131m idi. Nazir C\u0259lal Sir\u0259n i\u015f adamlar\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259yi \u00e7ox sevm\u0259zdi. \u015eirk\u0259t xarici s\u0259rmay\u0259li oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259niml\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259m\u0259di\u201d v\u0259 ya \u201cBir i\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn bir d\u00f6vl\u0259t m\u0259muru m\u0259nd\u0259n r\u00fc\u015fv\u0259t ist\u0259di. \u018flaq\u0259dar nazir\u0259 dedim.<br \/>\n\u2013 M\u0259n e\u015fitm\u0259mi\u015f olum, siz i\u015finizi davam edin \u2013 dedi. Bunlar m\u0259ni \u00e7ox i\u015fd\u0259n soyudan hadis\u0259l\u0259r idi\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu c\u0259miyy\u0259tin n\u00f6qsanlar\u0131ndan biri kimi d\u0259 apar\u0131lan m\u00fcharib\u0259nin olmas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r. M\u00fcharib\u0259nin insan talel\u0259rin\u0259 vurdu\u011fu m\u0259n\u0259vi z\u0259rb\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 d\u0259 z\u0259rb\u0259 vura bilm\u0259sin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir. Bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin, Marsel, London v\u0259 s. kimi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin m\u00fcharib\u0259nin \u015fidd\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u0259ruz qalmas\u0131na bigan\u0259 qalm\u0131r. Bu m\u0259qam\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 q\u0131sa epizodlarda a\u00e7ma\u011fa nail olur: \u201cS\u0259h\u0259r yeddid\u0259 Marsel\u0259 g\u0259ldiyimizd\u0259 m\u00fcharib\u0259nin ilk xarabal\u0131\u011f\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131m. &#8230;Frans\u0131z m\u0259sul \u015f\u0259xsl\u0259rinin \u00fcz\u00fcnd\u0259n iztirab oxunurdu.<br \/>\nLondona \u00e7atd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda oran\u0131n da bombardman xatir\u0259l\u0259ri il\u0259 dolu g\u00f6rd\u00fcm\u201d v\u0259 ya \u201c\u015etuttqart \u00e7ox faci\u0259li bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 idi. \u015e\u0259h\u0259rin yar\u0131s\u0131 bombardmanlarla da\u011f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131, k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r qolsuz-ayaqs\u0131z m\u00fcharib\u0259 qurbanlar\u0131 il\u0259 dolu idi\u201d.<br \/>\nM\u00fc\u0259llif m\u00fcharib\u0259l\u0259rin t\u00f6r\u0259tdiyi a\u011f\u0131r f\u0259sadlar\u0131 \u0130stanbulun ke\u00e7diyi tarixi yolun m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlar\u0131na i\u015f\u0131q salmas\u0131nda \u0259ks etdirir. Tarixin \u00e7\u0259tin s\u0131naqlar\u0131 il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qalm\u0131\u015f \u0130stanbulun tarixi prosesd\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdiyi \u00e7\u0259tinlikl\u0259r, i\u015f\u011fal alt\u0131nda qalmas\u0131 m\u0259qam\u0131n\u0131n \u00e7\u0259tinliyin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259n m\u00fc\u0259llif bunu bel\u0259 t\u0259qdim etmi\u015fdir: \u201cBu \u00e7\u0259tin ill\u0259rimizd\u0259 \u0130stanbul da i\u015f\u011fal alt\u0131nda idi. Frans\u0131z, ingilis v\u0259 yunan bayraqlar\u0131 il\u0259 doldurulmu\u015f k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015f\u011fal ordular\u0131n\u0131n \u0259sg\u0259rl\u0259ri \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131q edirdil\u0259r\u201d. Yerli \u0259halinin bu i\u015f\u011fala olan nifr\u0259t v\u0259 q\u0259z\u0259bi m\u00fc\u0259llifin \u00f6z\u00fcn\u00fcn simas\u0131nda a\u00e7\u0131qlan\u0131r. M\u00fc\u0259llif \u0130stanbulda ya\u015fayan bir \u015f\u0259xs kimi, bu \u015f\u0259h\u0259rin i\u015f\u011fal ed\u0259nl\u0259r\u0259 olan nifr\u0259t v\u0259 q\u0259z\u0259bini gizl\u0259d\u0259 bilm\u0259m\u0259sini tam \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ks etdirir: \u201c&#8230;Xan\u0131m Bemon m\u0259ni yan\u0131na \u00e7\u0259kdi:<br \/>\n\u2013 N\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn biz\u0259 nifr\u0259t edirs\u0259n, q\u0131z\u0131m \u2013 dedi.<br \/>\nH\u00f6nk\u00fcr-h\u00f6nk\u00fcr a\u011flayaraq:<br \/>\n\u2013 Burada sizin n\u0259 i\u015finiz var? Atam\u0131 Maltaya s\u00fcrg\u00fcn etdiniz, v\u0259t\u0259nimi i\u015f\u011fal etdiniz. Nifr\u0259tim\u0259 daha ba\u015fqa s\u0259b\u0259b laz\u0131md\u0131rm\u0131?\u201d.<br \/>\nDo\u011fma torpaqlar\u0131n z\u0259bt edilm\u0259sinin a\u011fr\u0131-ac\u0131s\u0131, onlar\u0131 z\u0259bt ed\u0259nl\u0259r\u0259 nifr\u0259t \u0259s\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc tez-tez g\u00f6st\u0259rir: \u201cLitsey \u015fagirdl\u0259ri, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ed\u0259nl\u0259r\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli kin b\u0259sl\u0259y\u0259rdil\u0259r. \u0130ngilis t\u0259r\u0259fdar\u0131 v\u0259 \u201c\u0130stanbul\u201d q\u0259zetinin sahibi Molla S\u0259idin q\u0259zet redaksiyas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnd\u0259 edil\u0259n n\u00fcmayi\u015f v\u0259 da\u015flanmaya bizim litsey \u015fagirdl\u0259ri d\u0259 qo\u015fuldular\u201d.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 milli kimlik, dini m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259t v\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qlar\u0131n, naqislikl\u0259rin t\u0259qdimi il\u0259 yana\u015f\u0131 qad\u0131nlara olan qay\u011f\u0131, onlar\u0131n h\u00fcququ, \u0259n \u0259sas\u0131 is\u0259 s\u0259daq\u0259t r\u0259mzi olmalar\u0131 \u0259ksini tapmaqdad\u0131r. \u018fs\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259llif qad\u0131nlar\u0131n h\u0259yat yolda\u015flar\u0131na s\u0259daq\u0259tli olmalar\u0131n\u0131 anas\u0131 Sitar\u0259 xan\u0131m\u0131n simas\u0131nda t\u0259qdim etm\u0259y\u0259 nail olur. Anas\u0131n\u0131 \u0259rin\u0259 s\u0259daq\u0259tli bir qad\u0131n olmas\u0131 m\u0259qam\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun m\u00fchacir\u0259t h\u0259yat\u0131na ba\u015flamas\u0131 zaman\u0131 onun yan\u0131nda olmaq ist\u0259yind\u0259 \u0259ksini tap\u0131r: \u201c\u0130ll\u0259r ke\u00e7dikd\u0259n sonra atam\u0131n s\u0259n\u0259dl\u0259rini saf-\u00e7\u00fcr\u00fck etdiyim zaman, anam\u0131n atam\u0131n bu m\u0259ktubuna cavab\u0131n\u0131 tapd\u0131m. \u00c7ox \u015firin v\u0259 q\u0259ti bir ifad\u0259 il\u0259:<br \/>\n\u2013 S\u0259n haradasansa m\u0259n oradayam. U\u015faqlar\u0131 g\u0259tirir\u0259m \u2013 deyir.<br \/>\nAnam \u00f6mr\u00fcboyu daima atam\u0131n yan\u0131nda oldu, onun siyasi f\u0259aliyy\u0259tini d\u0259st\u0259kl\u0259di\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu qad\u0131nlar\u0131n c\u0259sur olmalar\u0131n\u0131 memuar\u0131nda tez-tez \u0259ks etdirir. Bu yaln\u0131z ona do\u011fma v\u0259 yax\u0131n qad\u0131nlar\u0131n simas\u0131nda deyil, h\u0259m d\u0259 rastla\u015fd\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n \u0259m\u0259ll\u0259rini a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda \u0259ksini tap\u0131r: \u201c&#8230;Bir gec\u0259 qaranl\u0131qda \u00f6k\u00fcz arabas\u0131 s\u0259si e\u015fitdik. Yax\u0131nla\u015fanda c\u0259bh\u0259y\u0259 silah da\u015f\u0131yan, biri ya\u015fl\u0131, biri g\u0259nc iki qad\u0131n g\u00f6rd\u00fck\u201d.<br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rin problematikas\u0131nda qad\u0131n s\u0259daq\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131, t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n tan\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f edir. \u00d6z\u00fc t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n tan\u0131d\u0131lmas\u0131 yolunda add\u0131mlar at\u0131lmas\u0131n\u0131n t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0259s\u0259rd\u0259 h\u0259l\u0259 1948-ci ild\u0259 amerikal\u0131lar\u0131n m\u0259\u015fhur \u201cMissuri\u201d zirehli g\u0259misinin \u0130stanbula g\u0259lm\u0259si, h\u0259min g\u0259minin admiral\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llif\u0259 dediyi \u201c\u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r burada t\u0259\u015fkil olunan y\u0131\u011f\u0131ncaqlarda he\u00e7 sizin kimi m\u0259d\u0259ni bir t\u00fcrk qad\u0131n\u0131na rast g\u0259lm\u0259mi\u015fdim. M\u0259nim t\u00fcrk qad\u0131n\u0131 haqq\u0131nda fikrimi d\u0259yi\u015fdirdiniz\u201d fikrind\u0259n sonra h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 c\u0259hd etdiyi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r bunu \u0259ks etdirir. M\u00fc\u0259llif t\u00fcrk qad\u0131n\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi keyfiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 d\u00fcnyaya tan\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir: \u201cBu s\u00f6zd\u0259n sonra \u201cC\u00fcmhuriyy\u0259t\u201d q\u0259zetind\u0259 vali L\u00fctf\u00fc K\u0131rdara a\u00e7\u0131q m\u0259ktub yazaraq bel\u0259 t\u0259dbirl\u0259r\u0259 ancaq k\u00fcbar xan\u0131mlar\u0131n deyil, d\u0259y\u0259rli, savadl\u0131, pe\u015f\u0259 sahibi olan t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n da d\u0259v\u0259t edil\u0259r\u0259k xaricil\u0259r\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcsb\u0259t t\u0259bli\u011fat vasit\u0259si olaca\u011f\u0131 fikrini ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcm\u201d. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n bel\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131na c\u0259hdl\u0259rinin T\u00fcrk yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 jurnalisti Va-Nunun (\u018fhm\u0259d Vala Nur\u0259ddin) t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00fczg\u00fcn anla\u015f\u0131lmamas\u0131, ona etiraz edilm\u0259si d\u0259 vur\u011fulan\u0131r. O d\u00f6vr c\u0259miyy\u0259tind\u0259 qad\u0131na laz\u0131m olan m\u00fcnasib\u0259tin g\u00f6st\u0259rilm\u0259diyin\u0259 i\u015far\u0259 edir.<\/p>\n<p><b>N\u0259tic\u0259<\/b><br \/>\nS\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d (\u201cBir \u00d6m\u00fcr B\u00f6yle Ge\u00e7ti: Sessiz Gemiyi Beklerken\u201d) \u0259s\u0259ri il\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n qan yadda\u015f\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus b\u0259dii f\u0259hm sahibi olan siyasi xadim ola bilm\u0259sini, xalq\u0131n\u0131n \u0259n \u00e7\u0259tin m\u0259qamlar\u0131nda qad\u0131nlar\u0131n, u\u015faqlar\u0131n hamisin\u0259 \u00e7evrilm\u0259yi bacaran bir v\u0259kil olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259 bildi. S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu oxuculara t\u0259qdim etdiyi bu \u0259s\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fc\u0259llif \u201cM\u0259n\u201din itirilm\u0259m\u0259sin\u0259 nail ola bilmi\u015f, bir m\u00fc\u0259llif kimi yaddaqalan obraz\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-5630\" src=\"https:\/\/yurd.info.az\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/salid-rifova-006.jpg\" alt=\"\" width=\"307\" height=\"354\" \/><br \/>\n<b><\/b><\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\"><b>Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA<br \/>\n<i>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131<br \/>\nNizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu<br \/>\nM\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fc Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131<br \/>\n\u015f\u00f6b\u0259sinin ba\u015f elmi i\u015f\u00e7isi,<br \/>\nfilologiya elml\u0259ri doktoru,<br \/>\nAMEA-n\u0131n professoru,<br \/>\nRusiya T\u0259bi\u0259t Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n<br \/>\nh\u0259qiqi \u00fczv\u00fc<\/i><\/b><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #3366ff;\"><strong>ZiM.Az<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/dergipark.org.tr\/tr\/pub\/turklad\/issue\/85123\/1474321?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2-_k25mNU4uA-deAaq8zBmaphOgQ4cBPVKJbYMovU6ztF90O6WThSi2Ac_aem_CJZr7DltPDiUtDAqTbjHwA\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><b>M\u0259qal\u0259 <i>&#8220;T\u00dcRKLAD&#8221;<\/i>\u00a0Beyn\u0259lxalq R\u00fcrk l\u0259hc\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 d\u0259rgisind\u0259 v\u0259\u00a0<i>dergipark.org<\/i>\u00a0sayt\u0131nda da d\u0259rc olunmu\u015fdur.<br \/>\n<\/b><\/a><\/p>\n<p>.<\/p>\n<div class=\"quote\">Mu\u0259llif huquqlar\u0131 qorunur.<\/div>\n<div class=\"quote\">M\u0259lumatdan istifad\u0259 etdikd\u0259 istinad mutl\u0259qdir.<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>[ad_1]<\/p>\n<div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div>\n<p><!-- [if lt IE 9]><![endif]--><\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0417\u0430\u0433\u0440\u0443\u0437\u043a\u0430. \u041f\u043e\u0436\u0430\u043b\u0443\u0439\u0441\u0442\u0430, \u043f\u043e\u0434\u043e\u0436\u0434\u0438\u0442\u0435&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<p><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><script src=\"http:\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/all.js#xfbml=1\"><\/script><\/p>\n<p>[ad_2]<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/zim.az\/elm\/humanitar\/6468-sryya-aaolunun-bir-mr-bel-kedi-sssiz-gmini-gzlrkn-srind-fakt-v-sndin-iki-mstqil-hadis-kimi-tzahr.html\">Source link <\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Giri\u015f T\u00fcrkiy\u0259 tarixinin \u00f6n\u0259mli simalar\u0131ndan olan S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flunun (1903-1989) m\u00fc\u0259llifi oldu\u011fu \u201cBir \u00f6m\u00fcr bel\u0259 ke\u00e7di: s\u0259ssiz g\u0259mini g\u00f6zl\u0259rk\u0259n\u201d (\u201cBir \u00d6m\u00fcr&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5680,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[191,169,1,211],"tags":[],"class_list":["post-5679","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-elmi-mqallr","category-humanitar-elmlr","category-xbr-xtti","category-zim-az-zirve-info","wpcat-191-id","wpcat-169-id","wpcat-1-id","wpcat-211-id"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5679","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5679"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5679\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5683,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5679\/revisions\/5683"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5680"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5679"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5679"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yurd.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5679"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}